9. Sınıf Dil ve Anlatım Dersi: İnsan, İletişim ve Dil

İnsan ve Dil

 

Dil insanlar arasında anlaşmayı sağlayan en gelişmiş iletişim aracıdır. Dil, insanlar arasında iletişimi en kısa ve kolay yoldan gerçekleştirir. Burada sözü edilen dil konuşma organı olan "dil" değil, anlaşma aracı olan "insan dili"dir. Hem yazı hem de konuşma dili "dil" sözcüğü kapsamında ele alınmaktadır. İnsanlar arasında birliği, düzeni, anlaşmayı sağlayan bu aracın doğuşu konusunda çeşitli savlar ileri sürülmektedir. Bu savlar kanıtlanamamakta; takat mantığa en yakını dilin toplumsal bit* varlık olan insanın gereksinimleri sonucu önceleri beden dili, soma konuşma dili olarak oluştuğudur*. İnsanoğlu anlaşmak için ilk önceleri beden dilinden yararlanmış, daha soma beden diline konuşma dilini katmıştır. Konuşurken beden dilinden olabildiğince yararlanılmaktadır; çünkü beden dili konuşmanın daha etkili olmasını sağlamaktadır. Hiç konuşulmadan yaşanan bir günün olmadığı göz önünde bulundurulursa, konuşmanın yaşamımızda ne kadar çok yer tuttuğu ve önemli olduğu anlaşılır.

 

-   Her dilin kendine özgü kuralları vardır. Ağızdan çıkan her ses konuşmayı oluşturmaz. Bu sesler belirli kurallar doğrultusunda yan yana gelerek seslemi (hece), seslemlerin yan yana gelmesi sözcükleri, sözcüklerin yan yana gelmesi cümleleri (tümce) oluşturmaktadır. İşte bu yan yana gelişler bir kurallar zinciri doğrultusunda olur. Yargı bildiren bu cümleler de isteklerin anlatılmasını sağlar.

 

-   İnsan sosyal bir canlıdır'. Tek başına yaşamaz, yaşayamaz. Bir' toplum içinde toplumla birlikte yaşamak zorundadır. Onun kullandığı dil de sosyal bir' kurumdur'. İnsan konuşma yetisiyle doğar'; ama kullanacağı dil doğduğu toplumda vardır'. Yani birey dili hazır' bulur'.

 

-   Dil insanların kullandığı herhangi bir araca benzemez. İnsan kendisinin ürettiği araçlara istediği biçimi verebilir', onu yönlendirebilir'; ama dilin doğallığı buna engel olur'. Dilin kendi kuralları vardır'. İnsanlar' bu kurallara uyarak dilden yararlanabilirler.

 

-   Düşüncenin mi, dili; dilin mi düşünceyi doğurduğu tartışılan bir' konudur'. Bu iki kavramın da birbirini etkilediği bilinen bir' gerçektir. Dil zenginliği düşünce zenginliğinin bir göstergesidir'.

 

-   Dil bir' toplumun kültürünün özelliklerini kendisinde taşır'. Kültürün önemli bir öğesi olan dil aynı zamanda kültürün gelişmesini sağlar'. Kültürün gelecek kuşaklara taşınması dilin yardımıyla olur'.

 

Dilin Oluşumu

 

İnsanın nasıl, ne zaman, hangi dili konuştuğu, ilk önce hangi sözcüğü söylediği hep merak edilmiştir'. Bu soruların yanıtlanması çok zordur'. Yazılı metinler ancak, yakın bir geçmişin aydınlatılmasına olanak vermektedir'. En eski belgeler sayılan Sümerce metinler bile bundan 5500 yıl öncesine ışık tutmaktadır'. İlk insanlar' ise bundan daha önceki dönemlerde yaşamışlardır'. Zaten ilk önce dilin birinci kolu sayılan konuşmanın doğduğu, soma bunun simgesel göstergesi olan yazının kullanıldığı güçlü bir' varsayımdır'. Burada belirtilmesi gereken bir' konu da dilin doğuşu sorununun insanbilim ve ruhbilim alanındaki araştırmaların sonuçlarından yararlanmakta olduğu, daha çok bu bilim dallarının yardımıyla aydınlatılabileceğidir.

 

Dilin doğuşu konusunda birçok kuram ileri sürülmüştür'. Bunlardan en kabul edilebiliri yansıtma kuramıdır'. Bu kuram konuşmanın insanın doğadaki sesleri taklit etmesinden doğduğunu savunur'. Hav hav, şırıl şırıl, miyav, me vb. gibi doğada bulunan seslerin insanlar' tarafından tekrarlanması konuşmayı oluşturmuştur'. Bu kurama göre hav hav sesi köpek, şırıl şırıl sesi su, miyav sesi kedi sözcüklerinin kaynağıdır'. Bu ise ancak kökenbilimin sözcüklerin en eski biçimlerini araştırmasıyla kanıtlanabilir.

Dilin işlevleri

 

Dilin işlevlerini altı grupta toplayabiliriz.

 

Göndergesel İşlev

Bir ileti dilin göndergeyi olduğu gibi ifade etmesi için düzenlenerek oluşturulmuşsa dil göndergesel işlevde kullanılmıştır'. Bu başka bir' ifadeyle dilin bilgi verme işlevidir'. Burada amaç, gönderge konusunda doğru, nesnel, gözlemlenebilir bilgi vermektir'. Bu işlev daha çok kullanma kılavuzlarında, nesnel anlatılarda, bilimsel bildirilerde, kısa not ve özetlerde karşımıza çıkar'.

 

Heyecana Bağlı İşlev

 

Bir ileti, göndericinin iletinin konusu karşısındaki duygu ve heyecanlarını dile getirme amacıyla oluşturulmuşsa dil heyecana bağlı işlevde kullanılmıştır. Bu işlev, göndericinin kendi iletisine karşı tutum ve davranışını belirtir'. Bu işlevde çoğunlukla duygular', heyecanlar', korkular', sevinç ve üzüntüler dile getirilir. Dilin heyecana bağlı işlevinde öznellik hâkimdir'. Özel mektuplarda, öznel betimlemeler ve anlatılarda, lirik şiirlerde, eleştiri yazılarında dilin heyecana bağlı işlevinden sıkça yararlanılır.

 

Alıcıyı Harekete Geçirme İşlevi

 

Bu işlevde ileti alıcıyı harekete geçirmek üzere düzenlenmiştir'. İletinin bir çeşit çağrı işlevi gördüğü bu işlevde amaç, alıcıda bir tepki ve davranış değişikliği yaratmaktır. Propaganda amaçlı siyasi söylevler, reklâm metinleri, genelgeler, el ilanları genellikle dilin bu işleviyle oluşturulur. Dilin alıcıyı harekete geçirme işleviyle hazırlanan metinlerde gönderici, iletiyi alanı işin içine sokmayı, onu sorgulamayı ister.

 

Kanalı Kontrol İşlevi

 

Bir ileti, kanalın iletiyi iletmeye uygun olup olmadığını öğrenmek amacıyla düzenlenmişse dil, kanalı kontrol işlevinde kullanılmıştır. Gönderici ile alıcı arasında iletişimin kurulmasını, sürdürülmesini ya da kesilmesini sağlayan bu işlevde iletinin içeriğinden çok iletişimin devam ettirilmesi olgusu ağır basar'. Törenlerde, uzun söylevlerde, aile yakınları ya da sevgililer arasındaki konuşmalarda; dilin kanalı kontrol işlevini yansıtan iletiler sıkça kullanılır'.

 

Dil Ötesi (Üst Dil) İşlevi

 

Bir ileti dille ilgili bilgi vermek üzere düzenlenmişse o iletide dil, dil ötesi işlevde kullanılmıştır. Dilin dil ötesi işlevinde iletiler, dili açıklamak, dille ilgili bilgi vermek için düzenlenir. Daha çok bilimsel metinlerde ve öğretme amaçlı konuşmalarda karşımıza çıkan ve "yani, demek istiyorum ki, bir' başka deyişle" gibi sözcüklerde kendini gösteren dil ötesi işleve, günlük yaşamda da sıkça başvurulur. Örneğin "Beni yanlış anlamayın, ben bu sözcüğü mecaz anlamda kullandım." cümlesinde ileti, dille ilgili bilgi vermek, başka bir' iletiyi açıklamak üzere düzenlenmiştir'.

 

Sanatsal İşlev

 

Bir' iletinin iletisi kendisinde ise dil sanatsal işlevde kullanılmıştır. Dil bu işlevde kullanıldığında iletinin iletmek istediği husus, iletinin kendi sindedir. Bu durumda ileti, kendi dışında herhangi bir şeyi ifade etmez, yansıtmaz. Obje iletinin kendisidir. Örneğin dilin sanatsal işlevde kullanıldığı metinler olan lirik anlatılarda ve şiirlerde şiirin amacı o şiirin kendisidir. Sanatsal metinler, kendinden başka bir' şeyi ifade etmeye ihtiyaç duymaz, bir şiir sadece şiir olduğu için önemli ve anlamlıdır, yani şiirin gerçeği, şiirin kendisidir. Dilin sanatsal işleviyle kullanıldığı metinlerde gönderici alıcıda hissettirmek istediği etkileri uyandırmak için, dili istediği gibi kullanır, yani kendi özgün üslubunu oluşturmak için bir anlamda dili yeniden yaratır. Edebi sanatlardan, karşılaştırmalardan, çağrışım gücü yüksek sözcüklerden yararlanarak imgeler oluşturur, sözcükleri daha çok yan ve mecaz anlamlarda kullanır. Edebi metinlerde dil sanatsal işlevde kullanılır.