RÜSTEM

İranlıların, Şehname'de adı en fazla zikredilen efsanevî kahramanıdır. Rüstem, yi­ne kendisi gibi adı ve kahramanlıkları efsanelere karışmış ünlü Şehname kahrama­nı Zal'in oğludur. Daha küçüklüğünde kimsenin baş edemediği devler ve diğer korkunç yaratıklarla savaşmış mitolojik bir kişidir. Şehname için bir nevi Rüstem'in maceraları dense yeridir. Zira, hemen hemen bütün şahların maceralarında öyle veya böyle Rüstem'in etkileri vardır. İran orduları ne zaman sıkışsa veya mağlubi­yetle yüz yüze gelse Rüstem faktörü devreye girdiğinde savaşın kaderi değişir. Efsanevî İran şahı Keykavus'u esir olduğu devlerin elinden kurtaran ve bu macera­sında Heft-han adı verilen yedi aşılmaz engeli aşarak, Mazenderan seferiyle devle­ri mağlup eden odur. İran'ın ünlü kahramanı Bijen'i tutsak olduğu Efrâsiyâb'ın elinden kurtaran da odur. Rüstem, daha ziyade memdûh için bir kıyas malzemesi olur. Şâir övdüğü kişinin kahramanlık ve yiğitliğinden bahsederken, Rüstem'in de adını anar ve Rüstem'in övdüğü kişi yanında zavallı bir kişi olduğunu söyler. Bu tür beyitlerde memdûh dâimâ Rüstem'den daha üstündür veya onunla denktir. Aşağıdaki beyitte şâir, eğer Rüstem benim övdüğüm kişinin askerlerini ve savaş sırlarını görseydi kılıcıyla hiç övünmezdi demektedir:

Görüp sipahini olsaydı vâkıf-ı rezmin

Tefâhur etmez idi darb-ı tîğ ile Rüstem

                                                   (Fuzûlî)

Rüstem, bazı şâirlerce aşkın çeşitli maceralarını anlatmada da kullanılmıştır. Bu durumda genelde sevgilinin kirpikleri öldürücülüğü, acımasızlığı yönünden Rüs­tem'in yayına benzetilmiştir. Rüstem'in sıfatı olan dâstân kelimesi aynı zamanda hile anlamına da geldiğinden, şâirler sevgilinin kaş, göz, kirpik, gamze vs. unsur­larını Rüstem'le beraber kullanmışlardır. Nesîmî, sevgilinin kaş, göz ve kirpiğine Rüstem-i Destan dediğini söylemektedir:

Çün Nesîmîyim anun kaş u göz ü kirpiğine

Merdüm-i kalp-şiken Rüstem-i destân demişim

                                                                   (Nesîmî)