ÇEKİM EKLERİNİN ÖZELLİKLERİ VE TÜRLERİ
Çekim ekleri fiil çekim ekleri ve isim çekim ekleri olmak üzere ikiye ayrılır. Fiil çekim eklerini "fiiler" konusunda gördüğümüz için burada sadece isim çekim eklerine değineceğiz.
 
Şimdi isim çekim eklerini anlamlarıyla görelim.

İSİM ÇEKİM EKLERİ
İsim soylu sözcüklere gelerek onlara cümlede görev ve anlam kazandıran eklerdir.
 
1. Çokluk Eki
Asıl işlevi isimlerin sayı bakımından çokluğunu bildirmektir.
Okullar, evler, insanlar, çiçekler, sular...
 
Çokluk eki, bu işlevinin dışında eklendiği sözcüğe değişik anlamlar da kazandırır.
"Türkler köklü milletlerdendir." cümlesine "millet" anlamı,
"Beş yaşlarında bir çocuğu var." cümlesine "yaklaşık" anlamı,
"Bu akşam Bülent Beyler bize gelecekler." cümlesine "aile" anlamı,
"Akşamları erken yatmayı severim." cümlesine "her" anlamı katmıştır.
 
2. Hâl (Durum) Ekleri
İsim soylu sözcüklere gelerek onların yüklemle ya da diğer sözcüklerle ilgilerini sağlayan eklerdir.

a. - i hâl eki (belirtme hâli) : İsimlere getirilen "-ı, -i, -u, -ü" ekidir.
"Ses - i duydum."
"Okul - u bitirdim." cümlelerinde kullanılan eklerdir. Fiilin neyi etkilediğini gösterir. Fiile sorulan "kimi, neyi" sorularına cevap verir.
 
b. - e hâl eki (yönelme hâli) : İsme getirilen "-a, -e" hâl ekidir.
"Okula dün gitmedim."
cümlesinde yer bildirir.
"Akşama size geleceğiz."  cümlesinde zaman bildirir; zarf yapar.
 
c. - de hâl eki (bulunma hâli) : İsme getirilen "-da, -de, -ta, -te" ekidir.
"Durakta otobüs bekliyor."  cümlesinde yer bildirir.
"İki saattir ayakta duruyor."  cümlesinde durum bildirerek zarf yapmış.
"Beşte gidelim sinemaya." cümlesinde zaman bildirerek zarf yapmış.
"Onlar sanatın gözde kişileridir."  cümlesinde eklendiği sözcüğün anlamını değiştirmiş ve sıfat yapmış. "-de" hâl eki bu durumda yapım eki olmuştur.

"Tarlada adam boyunda mısırlar vardı." cümlesinde sıfat yapmış ancak yapım eki olmamıştır.
d. - den hâli (çıkma durumu) : İsme getirilen "-dan, -den, -tan, -ten" ekidir.
"Dükkândan az önce çıktı."
cümlesinde yer bildirmiş.
"İzmir'e akşamdan gidelim."
cümlesinde zaman bildirmiş.
"Sıradan kitaplar sana bir şey kazandırmaz."

cümlesinde eklendiği sözcüğün anlamını değiştirerek sıfat yapmış ve yapım eki olmuş.
"Kitaptan daha iyi dost olur mu?" cümlesinde karşılaştırma bildirmiş.
"Hastalandığından okula gelememiş." cümlesinde neden bildirmiş.

e. Yalın hâli : İsimlerin hâl eki almamış şeklidir. İsimler hâl ekleri dışındaki çekim eklerini aldıklarında yalın hâlden çıkmaz.
"Çiçek, evler, okulumuz, kitap, ağaç..."
 
3. Eşitlik Eki
İsim soylu sözcüklere gelip onlara değişik anlamlar katan ve anlama bağlı olarak onları sıfat, zarf yapan - ce , -ca (-çe, -ça) ekleridir.
"Böyle çocukça davranmamalısın." (benzerlik)
"Ailece tatile gittik." (topluluk, birlikte)
"Benden boyca uzunsun". (karşılaştırma, bakımından)
"Bence sen de haklısın." (görelik, kanaat)
"Masraflarınız şirketimizce karşılanacak." (tarafından)
 
4. İyelik Eki
Eklendiği ismin bir şahsa ya da nesneye ait olduğunu gösteren ektir. Aitlik ilgisini, kendinden önceki bir sözcüğe ya da söz öbeğine bağlayarak bildirir. Altı şahsa göre çekimlenir.
(benim) defter - im      « silgi-m
(senin) defter - in      « silgi-n
(onun) defter - i      « silgi-si
(bizim) defter - imiz      « silgi-miz
(sizin) defter - iniz      « silgi-niz
(onların) defter - leri      « silgi-leri        

İyelik eklerini benzer eklerle karıştırmamak gerekir. Örneğin iyilik üçüncü tekil kişi eki ile belirtme hâli eki karıştırılabilir.

"Ev- i yeni aldık." (o evi)
"Ev- i çok büyükmüş." (onun evi)

Bu iki sözcükte de "-i" eki var. Hangisi iyelik, hangisi hâl anlamak için şu soruyu sorabiliriz: "Kimin evi?"

Bu soruyu sorduğumuzda ikinci cümlenin cevap verdiğini ve "Onun evi büyükmüş." şeklinde söylenebildiğini görüyoruz. Öyleyse "-i" eki ikinci cümlede iyelik eki, birinci cümlede ise "Neyi aldık?" sorusuna cevap verdiğinden "-i" hâl eki olarak kullanılmıştır.

Ayrıca "-i" eki almış sözcüğün başına "onun" sözcüğü getirerek de bunu anlayabiliriz.
(Onun) "Ev - i yeni aldık." olmuyor, ama
(Onun) "Ev - i çok büyükmüş." oluyor. Demek ki ikinci cümledeki "-i" eki, iyelik ekidir.
 
5. İlgi Ekleri
İyelik ekiyle çok sıkı biçimde ilgisi olan bir ektir. Eklendiği isme ait olan başka bir sözün varlığını gösterir. Bağlı olduğu isim ilgi ekli isimden sonra gelir.
Ben - im kitabım        
Sen - in kitabın
O - nun kitabı
Biz - im kitabınımız
Siz - in kitabınız
Onlar - ın kitapları
FİİL ÇEKİM EKLERİ

1. Zaman ekleri (Bildirme Kipleri) :Fiillerde hareketin yapıldığı zamanı bildirir.
gel-miş  (Duyulan geçmiş zaman)
oku-du  (görülen geçmiş zaman)
gid-i-yor  (Şimdi geçmiş zaman )
yat-acak  (Gelecek geçmiş zaman)
Şimdi gel-ir (Geniş geçmiş zaman)

2.Dilek kipleri:
Gider-se-m  gelmem (Dilek-şart kipi)
Biraz daha otur-a-yım (istek kipi)
Artık git-meli-y-im (Gereklilik kipi)
Not: Emir kipinin herhangi bir eki yoktur.

3. Şahıs Ekleri:
Fiillerde kip eklerinden sonra gelerek hareketi kimin yaptığını ifade eder.
Geliyor-um,
çalışmalı-sın,
okusa-k ,
üzülür-üz 
koşacak-sınız 
yürüdü-ler

SÖZCÜK BİLGİSİ