YAPILARINA GÖRE SÖZCÜK TÜRLERİ
Sözcüğün yapısını üç grupta inceleyebiliriz: Basit sözcük, türemiş sözcük, birleşik sözcük.
 
1. Basit Sözcük
Yapım eki almayan sözcüklerdir. Bu tür sözcükler çekim eki almış olabilir. Yapım eki almadıklarından bunlar daima kök hâlinde bulunur.

"Dün burada hava çok sıcaktı."

"İnsanlar kitabı her şeyden çok sevmeli."

cümlelerindeki bütün sözcükler basit yapılıdır. Çünkü bu sözcükler yapım eki almamıştır, sadece bir kısmı çekim eki almıştır. Bildiğiniz gibi çekim ekleri sözcüğün yapısını ve anlamını değiştirmez.
 
2. Türemiş Sözcük
Yapım eki alan sözcüklerdir. Türemiş sözcükler cümledeki görevlerine göre belli türleri karşılar. Böylece sözcük hem yapı hem görevce adlandırılır; yani türemiş isim, türemiş sıfat, türemiş fiil.... gibi.

"Yeni bir kitaplık yaptırdık." cümlesindeki "kitaplık" sözcüğü türemiş isim,
"Solgun yüzünde bir ben vardı."  cümlesindeki "solgun" sözcüğü türemiş sıfat,
"Bu bina geçen yıl yapıldı."  cümlesindeki "yapıldı" sözcüğü de türemiş fiildir.

Türkçe sondan çekimli bir dildir, ekler daima sözcüğün sonuna eklenir. Bir sözcük sadece kökten türetilmez; gövdelerden de türetilebilir.

"Tanıdığın bir gözlükçü var mı?"  cümlesinde altı çizili sözcük "göz" isminden "gözlük", "gözlük" isminden "gözlükçü" olmuştur. Görüldüğü gibi "-lük" eki sözcüğün köküne, "-çü" eki gövdesine eklenmiştir. Elbette sözcük yine türemiş bir isimdir.
 
3. Birleşik Sözcük
Birleşik sözcükleri birleşik isimler, birleşik sıfatlar ve birleşik fiiller olmak üzere ayrı ayrı inceleyeceğiz.
 
a. Birleşik isimler : İki farklı sözcüğün bir araya gelerek kendi anlamlarından az çok farklı bir anlam oluşturacak biçimde kaynaşmasıyla oluşan sözcüklerdir.

Birleşik isimler değişik şekillerde oluşabilir:

Þ İsim tamlaması yoluyla : Hanımeli, ayakkabı, aslanağzı, Çanakkale…
Þ Sıfat tamlaması yoluyla : Sivrisinek, karadul, Acıgöl, açıkgöz…
Þ İki çekimli fiilin kaynaşması yoluyla : Çekyat, gelgit, biçerdöver, uyurgezer…
Þ Bir isimle bir çekimli fiilin kaynaşması yoluyla : Mirasyedi, gecekondu, imambayıldı, bilgisayar, ateş kes, varyemez…

Birleşik isimlerin oluşumu sırasında sözcüklerin her ikisi anlamını kaybedebilir:
Aslanağzı : Bir çiçek adıdır. Ne aslanla, ne de aslanın ağzıyla bir ilgisi vardır.

Sözcüklerden sadece biri anlamını kaybetmiş olabilir.
Rüzgârgülü : Rüzgârda dönen pervane gibi bir nesnenin adıdır. Burada sadece "gül" sözcüğü kendi anlamını yitirmiştir.

Sözcüklerin her ikisi de kendi anlamlarında olabilir.
Ayakkabı : Her iki sözcük de kendi anlamındadır.

b. Birleşik sıfatlar : Sıfat görevinde bulunan söz öbeği kendi içinde isim tamlaması, sıfat tamlamaları sıfat gibi özellikler taşıyorsa, bu sıfatlara "birleşik sıfat" ya da "sıfat grubu" denir.

"Uzun boylu bir öğrenci seni sordu." cümlesinde altı çizili söz "öğrenci" isminin sıfatıdır. Bu sıfatı incelediğimizde "uzun boy" sıfat tamlamasına "- lu" eki getirilerek yeni bir sıfat oluşturulduğunu görürüz. Buna birleşik sıfat denir.

"Boyu uzun öğrenci seni sordu." örneğinde olduğu gibi bazen bu tür birleşik sıfatlarda isimle sıfatın yeri değiştirilip isme bir iyelik eki eklenir. Bu durumda sıfat "boyu uzun" biçiminde söylenir. Buna iyelik ekli sıfat grubu denir.

"El işi örtüyü masaya serdiler." cümlesinde "el işi" tamlaması belirtisiz bir isim tamlamasıdır ve "örtü" isminin sıfatı olarak kullanılmıştır. Bu da birleşik sıfattır.

c. Birleşik filler : İki veya daha fazla sözün bir araya gelerek kendi anlamlarından farklı bir anlam verecek ve bir hareketi karşılayacak biçimde kalıplaşmasıyla oluşan fiillerdir.

SÖZCÜK BİLGİSİ