YAPIM EKLERİNİN ÖZELLİKLERİ VE TÜRLERİ
İsim ve fiillerin kök veya gövdelerine gelerek onlardan başka isim ya da fiil türeten eklerdir.
Burada kök sözünü de açıklamakta fayda var.

Kök
Bir sözcüğün anlamı ve yapısı bozulmadan parçalanamayan en küçük parçasıdır.  Köklerde yapım eki bulunmaz, ancak çekim eki bulunabilir.
Örneğin;

"Ağaçlarımız" sözcüğünde "ağaç", sözcüğün, anlamlı ve parçalanamayan en küçük parçasıdır. "lar" çokluk ekidir; yani isim çekim ekidir. "-(ı)-mız" eki iyelik ekidir; yani isim çekim ekidir.  Öyleyse bu sözcük yapım eki almamıştır, kök hâlindedir.

Kökler iki türde bulunur: İsim kökleri ve fiil kökleri.

"Baktı" sözcüğündeki kök "bak-" fiil kökü; "tuzluk" sözcüğünün kökü olan "tuz" isim köküdür. Sözcüğün köküyle, ek aldıktan sonraki şekli arasında mutlaka bir anlam ilgisi olmalıdır.

"Balıkçılık" kelimesinin ek ve köklerine "balık-çı-lık" şeklinde ayrılır. Yoksa "balık" kelimesi bölünüp de köküne "bal" denemez. Çünkü "bal" kelimesi ile "balık" kelimesi arasında anlamca bağlantı yoktur.

Sözcüğün yapım eki aldıktan sonraki durumuna gövde denir.

Bir sözcük birden çok yapım eki alabilir. İlk yapım eki köke diğerleri gövdeye eklenir.

Çekim Ekiyle Yapım Ekinin Farkları
Çekim ekleri eklendiği sözcüğün anlamında bir değişiklik yapmaz; yapım ekleri ise anlamı, köke bağlı olmak şartıyla, değiştirir.

Örneğin; "Kitabı aradım." cümlesindeki "kitap sözcüğü "sayfalardan oluşan ve okunan nesne" anlamındadır. "-i" hâl ekini alarak "kitabı" şekline geldiğinde de anlamı değişmemektedir.

"Kitapçı aradım." cümlesinde ise "sayfalardan oluşan ve okunan nesne" olan "kitap" sözcüğü "-cı" yapım ekini alarak bu anlamını yitirmiş, "kitap satılan yer" anlamına gelmiştir. Yani "kitap"la bir anlam ilgisi vardır; ama yeni bir sözcük oluşmuştur.

Çekim ekleri bir sözcüğe yapım ekinden sonra eklenir. Yani önce yapım ekleri, sonra çekim ekleri gelir. İstisnaları olsa da bu genel bir kuraldır.
Ek ve kök hakkındaki bu genel bilgilerden sonra şimdi eklerin önemlileri üzerinde durabiliriz

1. İsimden İsim Yapan Ekler
İsim kök veya gövdelerine gelerek onlardan yeni isimler türeten eklerdir. Ancak bu sözcükler sıfat, zarf gibi görevlerde de kullanılabilir.

"Kira-lık ev vardır.
"Su-lu yemekleri çok sever."
"İş-siz insanlara yardım-cı oluyordu."
"Büyüyünce futbol-cu olacakmış"
"Sınıflara üç-er kişi alalım."

2. İsimden Fiil Yapan Ekler
İsim kök veya gövdelerine gelerek onlardan fiil türeten eklerdir.

"Bahçedeki çiçekleri su-la-dı."
"Hastamız nihayet düz-el-di."
"Arabanın çamurluğu eğri-l-di."
"Dudağın kan-a-mış."
"Çocuğunu görünce gözleri yaş-ar-dı."
"Kulağına ne fıs-ıl-dadı?"
"Bugün çok gec-ik-tin"
"Sonbaharda yapraklar sar-ar-ır."

3. Fiilden İsim Yapan Ekler
Fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan isim türeten eklerdir. Bunlar da cümlede sıfat, zarf görevlerinde kullanılabilir.

"Otobüs dur-ak-ları yenileniyor."
"Ders çalış-mak için istek gerekir."
"Asırlardır bir yığ-ın dertle uğraşıyoruz."
"Evrenin mayası sev-gi değil midir?"
"Senin alın-gan olduğunu unutmuşum."
"Dalgıçlar bat-an gemiyi arıyor."
"Oku-yucu eserin kalitesini bilir."
"Yaz-ı yaz-mak-ta ustalaşmıştı."
"Artık elektriklerde kes-inti olmayacak."
"Bu dağlar arsında geç-it var mı?"

4. Fiilden Fiil Yapan Ekler
Fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan yeni fiiller türeten eklerdir.

"Masadan düşen vazo kır-ıl-dı."
"Kurşun sesiyle ortalık kar-ış-tı."
"İnşaatı iki yılda bit-ir-di."
"Küçük köpek, konuklara sal-dır-dı."
"Bakkaldan kendine gazete al-dır-t-tı."
"Bahçedeki çiçekleri kop-ar-mışlar."
"Savcı bütün dosyaları incele-t-ti."

SÖZCÜK BİLGİSİ