EDEBİ METİNLERİN GENEL ÖZELLİKLERİ 

>> Edebi Metin Nedir? (Prof. Dr. Rıza FİLİZOK - Makale)


Þ Edebi metnin en temel özelliği kurmaca olmasıdır. Kurmaca: Gerçek yaşama bağlanan; ama gerçek yaşamı birebir anlatmayan, o yaşama alternatif bir dünyadır. Gerçek, sanatçının amaçladığı anlam kurgusu içinde değişikliğe uğrar.
Þ Sırf kurmaca olması da edebi olma özelliği kazandırmaz metne.
Þ Edebi metnin soyut anlam boyutu vardır. Bu nedenle anlam yüzeyde ve görünür değil, derinde ve gizlidir. ( Bu her şeyi imgeye boğmak, mecaza büründürmek değildir. )
Þ Bu yönüyle de sınırlayıcı değil, özgürleştiricidir. Tek sınır alıcının yorum gücündeki sınırlılıktır.
Þ Bu durum onun çokanlamlılık boyutunu öne çıkarır. Edebi metinde çok anlamlılık hem anlam boyutuyla (bağdaşıklık) hem de dilbilgisel boyutuyla (bağlaşıklık) vardır. Yani çokanlamlı ve de çok anlamlıdır.
Þ Edebi (kurmaca) metnin yalnız kendi iç gerçekliği vardır.
Þ Her edebi metin bir yönüyle kendinden öncekilere (art-alan) bağlanırken, bir yönüyle de gelecek metinlere (ön-alan) kaynaklık eder.
Þ Farklı bir bakış açısıyla sunulması önemlidir edebi metnin.
Þ Edebi metinlerde dil şiirsellik işleviyle kullanılır.
Þ Yüksek bir söyleyiş (üslup) vardır edebi metinde.
Þ Metindeki öğeler anlamsal, mantıksal ve biçimsel olarak birbirleriyle ilişkilidir.
Þ Edebiyatın dolayısıyla edebi metnin malzemesi dildir.
Þ Edebi metinde işlenmiş bir dil vardır.
Þ İşlenmişlik aynı zamanda bir özen ve düzenleme gerektirir.
Þ Edebi metinde dil birliklerinin ve metnin kendisinin çağrışımsal boyutu vardır.
Þ Yararı görünür değil; ama yaşamsaldır “insan” için.
Þ Hazza dayalıdır.
Þ Estetik hep en önemli öğedir edebi metin için.
Þ İnsana, insani olanı sezdirir; insanı insan yapmak gibi çok önemli bir işleve sahiptir.
Þ Özneldir.
Þ Özgündür.
Þ Değerlidir.
Þ Duygu ve hayale dayanır; ama akılla dizgeleştirilir.
Þ Kalıcıdır; ama arkeolojik bir kalıcılık değildir bu.
Þ Özel bir iletişim aracıdır.
Þ Bilinç ve zevk değişimi sağlar.
Þ Lezzet ve tat verir edebi metin.
Þ Anlam kesinleşmesi hep erteleme halindedir edebi metinde.
Þ Çeşitli uyum öğelerinden yararlanır.
Þ Söz ve anlam sanatlarından yararlanılır.
Þ Dilin ya da sözcüklerin farklı şekilde bağdaştırılmasıyla yeni anlatım olanakları yaratılır.
Þ Dile sapmalar yaşatılır.
Þ İnsana özgü bir yaratımdır ve amaçlıdır.
Þ Dilin tüm olanaklarından yararlanılır.
Þ İfade edilemez, denileni ifade ediştir.
Þ İnsanın var oluş koşullarıyla mutlaka ilişkilidir.
Þ Öğretici bir üslup kullanmaz; ama bilgi de verir.
Þ Diğer bilimlere kaynaklık eder.
Þ Öznesinden (yaratıcı) ayrı ve bağımsız bir varlıktır. Başka bir özne (okur) tarafından da yaratılır ve “estetik değer alanı “ oluşur.