Cumhuriyet Dönemi Türk Romanında Toplumcu Gerçekçi Anlayış

Toplumcu Gerçekçi Anlayış 

      1930’lu yıllarda öykü ve romanda toplumcu yaklaşım ağırlık kazanır. 

      1950’den sonra Köy Enstitüsü çıkışlı yazarlar toplumcu gerçekçilik anlayışını daha da güçlendirerek 1980’lere kadar güçlü bir varlık göstermişlerdir. 

      Realizmin ve natüralizmin etkileri belirgindir. 

      Eserlerde konuşma dili kullanılmış, kahramanlar yöresel ağızlarla konuşturulmuş, güçlü betimlemeler yapılmıştır. 

      İşçi, köylü, dar gelirli, emeğiyle geçinen kesimlerden söz edilmiştir. 

      Yapıtlar, ağa – köylü, öğretmen – imam, halk – yönetici, zengin – fakir, aydın – cahil farklılıklarının üstüne inşa edilir. 

      Düzensizlikler, çatışmalar, küçük yerleşim birimlerinin sorunları üzerine yoğunlaşılmıştır. 

      Anadolu coğrafyası ve insanı tüm gerçekliğiyle en sık işlenen konu olmuştur. 

      Toplumcu gerçekçiler, yapıtlarında olayları ve kişileri bir düşünceyi doğrulamak üzere düzenlemişlerdir. 

      Sanat, dünya görüşünü ve ideolojiyi ileten bir araç olarak görülür. 

      Ağa – köylü ilişkisi ve köy halkının ezilmişliği: İnce Memed (Yaşar Kemal) 

      Kasaba gerçekleri: Kuyucaklı Yusuf, Değirmen (Sabahattin Ali) 

      İlkel üretim biçimleri ve doğayla mücadele: Susuz Yaz (Necati Cumalı), Ölü Ekmeği (Dursun Akçam) 

      Kırsaldaki tutuculukla aydınların savaşı: Teneke (Yaşar Kemal), Onuncu Köy (Fakir Baykurt) 

      Köyden kente göç ve arada kalmışlık: Gurbet Kuşları, Eskici ve Oğulları, Vukuat Var (Orhan Kemal) 

      Topraksızlığın yaşattığı acılar: Yer Demir Gök Bakır, Ölmez Otu (Yaşar Kemal), Bir Karış Toprak (Samim Kocagöz)  

Sadri Ertem (1898 – 1943) 

      Toplumcu gerçekçi edebiyatımızın ilk temsilcilerindendir. 

      Ekonomik yapıyı eleştiren bir yaklaşımla, üsluptan çok içeriğe önem verir. 

      Toplumsal çelişkileri, işçilerin, köylülerin sorunlarını yansıtmayı amaçlar. 

Bazı Eserleri 

       Roman: Yol Arkadaşları, Düşkünler, Çıkrıklar Durunca 

       Öykü: Silindir Şapka Giyen Köylü, Bay Virgül, Korku, Bacayı İndir Bacayı Kaldır… 

       Gezi, Deneme, İnceleme: Fikir ve Sanat, Bir Vagon Penceresinden, Ankara– Bükreş…

Sabahattin Ali (1907 – 1948) 

      Toplumcu gerçekçi edebiyatın öncülerindendir. 

      Toplumsal aksamalar, Anadolu köy ve kasabalarında yaşam, eserlerindeki konularıdır. 

      Yoksul, güçsüz, ezilen insanları, gerçekçi gözlemlerle, özgün ve başarılı bir anlatımla yansıtmıştır. 

      Öyküleri, Ömer Seyfettin geleneğinin gelişmiş bir devamıdır. Klasik bir kuruluşla serim – düğüm – çözüm yapısını sergiler. Ancak gerçeği algılama ve anlatma açısından Kemal Tahir, Orhan Kemal ve Yaşar Kemal tarafından sürdürülecek yeni bir çığır açmıştır. 

      Aziz Nesin ve Rıfat Ilgaz’la Markopaşa dergisini çıkarmıştır. 

Bazı Eserleri 

       Şiir: Dağlar ve Rüzgâr... 

       Öykü: Kağnı, Ses, Değirmen, Sırça Köşk, Yeni Dünya... 

       Roman: Kürk Mantolu Madonna, Kuyucaklı Yusuf, İçimizdeki Şeytan... 

Yaşar Kemal (Kemal Sadık Gökçeli) (1923 – 2015) 

      Toplumcu gerçekçi edebiyatın en önemli ismi olan sanatçının yapıtları, dünyanın tüm önemli dillerine çevrilmiştir ve Nobel’e aday gösterilen ilk edebiyatçımızdır. 

      Şiir ve folklor araştırmalarıyla başladığı edebiyat yaşamına, Anadolu insanının sorunlarını dile getirdiği röportajları, öyküleri ve romanlarıyla devam etmiştir. 

      Öyküleyici ve betimleyici anlatım biçimlerini iç içe, çok başarılı ve destansı bir tarzda kullanır. 

      Halk dilinden sözcüklerin, deyimlerin, tekerlemelerin ve atasözlerinin yer aldığı canlı bir dil kullanmıştır. 

      Masal ve efsane dilini çağdaşlaştırarak ulusaldan evrensele ulaşmıştır. 

      Çukurova yöresini, Torosları renkli betimlemelerle şiirsel bir dille anlatır. 

      Gelenekselle çağdaşı, düşle gerçeği, coşkuyla duyarlılığı özümseyerek bir arada verir. 

Bazı Eserleri 

Roman: İnce Memed, Teneke, Demirciler Çaşısı Cinayeti, Yusufcuk Yusuf, Üç Anadolu Efsanesi, Binboğalar Efsanesi, Ağrıdağı Efsanesi, Çakırcalı Efe, Deniz Küstü, Dağın Öteki Yüzü Üçlemesi (Orta Direk, Yer Demir Gök Bakır, Ölmez Otu), Bir Ada Hikâyesi Üçlemesi (Fırat Suyu Kan Akıyor Baksana, Karıncanın Su İçtiği, Tanyeri Horozları), Kimsecik Üçlemesi (Yağmurcuk Kuşu, Kale Kapısı, Kanın Sesi)... 

  Öykü: Sarı Sıcak...

 Röportaj: Bu Diyar Baştan Başa, Çukurova Yana Yana, Allahın Askerleri, Peri Bacaları, Bir Bulut Kaynıyor...

Fıkra, Deneme: Ağacın Çürüğü, Baldaki Tuz, Taş Çatlasa... 

Kemal Bilbaşar (1910 – 1983) 

      Öykü ve romanlarında özellikle Batı Anadolu’dan alınmış gelenek ve görenekler, sosyal yaşam, değerler yerel bir üslupla anlatılır. 

      Geleneksel halk öykücülüğünün dil olanaklarından yararlanarak, destansı romancılığın başarılı örneklerini vermiştir. 

      Ünlü romanı Cemo ile TDK Roman Ödülü’nü kazanmıştır. 

Bazı Eserleri 

       Roman: Cemo, Memo, Yeşil Gölge, Bedoş, Ay Tutulduğu Gece, Başka Olur Ağaların Düğünü… 

       Öykü: Irgatların Öfkesi, Cevizli Bahçe, Anadolu’dan Hikâyeler… 

Orhan Kemal (1914 – 1970) 

      Toplumcu gerçekçiliğin önemli ismidir. 

      Tarladaki ırgat, fabrikadaki işçi, köyden kente göç eden insan, çıkar çatışmaları, hapishaneye düşenler onun eserlerinde dile getirilir. 

      Yalın ve gerçekçi bir yaklaşımla içeriği öne çıkaran ve ağırlıkla Çukurova yöresindeki yaşamı anlatan bir üslubu vardır. 

      Yapıtlarında yerel söyleyişleri başarıyla kullanmıştır. 

      Olay örgüsü sağlam, betimlemeleri ustaca, psikolojik çözümlemeleri başarılıdır. 

Bazı Eserleri 

       Öykü: 72. Koğuş, Çamaşırcının Kızı, Grev, Arka Sokak, Ekmek Kavgası, Kardeş Payı, Önce Ekmek, Mahalle Kavgası… 

       Roman: Murtaza, Baba Evi, Cemile, Bereketli Topraklar Üzerinde, Eskici ve Oğulları, Vukuat Var, Gurbet Kuşları, Avare Yıllar, Hanımın Çiftliği, Müfettişler Müfettişi, Tersine Dünya… 

Kemal Tahir (1910 – 1973) 

      Toplumcu gerçekçi romanın önemli ismidir.

      Köy – kent sorunlarını işleyen, hapishane yaşamını konu alan romanları ilk dönem eserleridir. 

      Sonraki döneminde Kurtuluş Savaşı’nı, tarihsel ve siyasal içerikli olayları konu alır. 

      Gözlemleri güçlü, yaklaşımları gerçekçidir. 

      Halk kültüründen beslenen yalın, canlı bir dili vardır. 

      Gerçek bir Anadolu romancısıdır. 

      Devlet Ana Osmanlı Devleti’nin kuruluş sürecini anlatan tezli romanıdır. 

      Esir Şehrin İnsanları’nda Millî Mücadele yıllarında duyarsız bir aristokrat olan Kamil Bey’in değişimi ve savaşa katılışı anlatılır. 

      Yorgun Savaşçı’da Cehennem Yüzbaşı Cemil’in İstanbul’un işgali sonrası Anadolu’da örgütlenme çalışmaları ve savaşın başlaması anlatılır. 

      Yol Ayrımı ise Cumhuriyet sonrası çok partili hayata geçiş dönemini anlatır. 

Bazı Eserleri 

       Roman: Sağırdere, Körduman, Rahmet Yolları Kesti, Yediçınar Yaylası, Köyün Kamburu, Bozkırdaki Çekirdek, Kurt Kanunu, Büyük Mal, Karılar Koğuşu… 

       Öykü: Göl İnsanları... 

Rıfat Ilgaz (1911 – 1993) 

      1940’ta Yürüyüş dergisindeki yazılarıyla edebiyata başlar. 

      Yürüyüş 1943’te kapatılınca Markopaşa dergisinde mizah ağırlıklı yazılar yazdı. 

      Dolmuş dergisinde “Stepne” imzasıyla yazdığı Hababam Sınıfı ve Bizim Koğuş dizileriyle büyük ilgi gördü. 

      Yazarın roman, öykü, çocuk kitabı, oyun, fıkra, anı türünde farklı eserleri vardır. 

Bazı Eserleri 

       Roman: Karartma Geceleri, Sarı Yazma, Karadeniz Kıyıcığında, Yıldız Karayel... 

Mahmut Makal (1930 – …) 

      Gerçekçi köy romanının ilk örneklerini vermiştir. 

      Anıları ve izlenimlerinden öyküleştirdiği yazıları önce Varlık’ta yayımlanmış sonra da Bizim Köy adıyla kitap olarak çıkmıştır.

       Köy gerçeğini yalın bir anlatımla dile getirmiştir. Köy edebiyatının öncüsü sayılmıştır.

Bazı Eserleri 

       Roman: Bizim Köy, Köyümden, Hayal ve Gerçek, Memleketin Sahipleri, Köye Gidenler… 

Talip Apaydın (1926 – 2014) 

      Köy edebiyatının toplumcu gerçekçi yazarlarındandır. 

      İlk şiir ve öyküleri Köy Enstitüsü dergisinde çıkmıştır. 

      Öykü ve roman türünde yoğunlaşmışsa da şiir, tiyatro gibi türlerde de yazmıştır. 

      Köy ve kasaba yaşamını, buradaki insanların dünyalarını ve sorunlarını yansıtmıştır. 

Bazı Eserleri 

       Roman: Sarı Traktör, Tütün Yorgunu, Define, Emmioğlu, Ortakçılar, Yoz Davar, Toz Duman İçinde… 

       Öykü: Kökten Ankaralı, Ateş Düşünce, Koca Taş, Hem Uzak Hem Yakın… 

       Tiyatro: Yapılar Yapılırken, Otobüs Yarışı... 

Fakir Baykurt (1929 – 1999) 

      Köy romancılığının önemli ismidir. 

      Köy Enstitülü yazarlarımızdandır. Toplumcu gerçekçiliğin başarılı öykü ve romancısıdır. 

      Köyü, köylüyü, gurbetçileri güçlü gözlemler ve gerçekçi yaklaşımlarla işlemiştir. 

      Doğal, yalın, canlı bir anlatıma sahiptir. 

      Okuru bilinçlendirme amacını hep korumuştur. 

Bazı Eserleri 

       Roman: Irazca’nın Dirliği, Onuncu Köy, Amerikan Sargısı, Tırpan, Kaplumbağalar, Kara Ahmet Destanı… 

       Öykü: Efendilik Savaşı, Sınırdaki Ölü, Gece Vardiyası… 

Necati Cumalı (1921 – 2001) 

      Şiir, roman, öykü ve oyun türünde eserler vermiştir. 

      Günlük yaşam içindeki bireyi, sevinç ve sıkıntılarıyla resmederken kırsal kesim gerçeklerini de yansıtmıştır. 

      Gelenekselle çağdaşlığın sentezini irdelemiş, toplumsal çelişkileri dile getirmiştir.

Bazı Eserleri 

       Şiir: Kızılçullu Yolu, Harbe Gidenin Şarkıları, Yağmurlu Deniz, İmbatla Gelen… 

       Roman: Yağmurlar ve Topraklar, Acı Tütün, Tütün Zamanı, Aşk da Gezer… 

       Öykü: Susuz Yaz, Ay Büyürken Uyuyamam, Makedonya 1900… 

       Tiyatro: Mine, Nalınlar, Boş Beşik, Ezik Otlar… 

Aziz Nesin (1915 – 1995) 

      Dünyaca ünlü mizah yazarımızdır. 

      Güldürürken düşündürmeyi amaçlar. 

      Onun mizahı kendi deyişiyle, “Geleneksel Türk halk mizahından kaynaklanır, toplumun sorunlarından esinlenir ve dünya insanlarının sorunlarını anlatır.” 

Bazı Eserleri 

       Öykü: Damda Deli Var, Geriye Kalan, Yedek Parça, Fil Hamdi, Koltuk, Kazan Töreni, Toros Canavarı, Bay Düdük, Ah Biz Eşekler… 

       Roman: Gol Kralı, Şimdiki Çocuklar Harika, Zübük, Tatlı Betüş, Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz, Surnâme… 

       Anı: Böyle Gelmiş Böyle Gitmez... 

       Şiir: Seviye On Ölüme Beş Kala, Hoşçakalın, Kendini Yakalamak… 

Abbas Sayar (1923 – 1999) 

      Özellikle Orta Anadolu’nun yaşamını gerçekçi bir anlatımla işlemiştir. 

      Halk kültüründen beslenen zengin ve şiirli bir dili, özgün bir anlatımı vardır. 

Bazı Eserleri 

       Roman: Yılkı Atı, Tarlabaşı Salkım Saçak, Dik Bayır, Can Şenliği, Çelo... 

       Öykü: Yorganımı Sıkı Sar... 

       Şiir: Gönül Sandalı, Sereserpe... 

Dursun Akçam (1930 – 2003) 

      Basında yer alan yazı ve röportajlarıyla tanınır. 

      Öykü ve romanlarında kırsal kesimi işlemiştir. 

      Gözlem gücü yüksek ve ironik bir anlatımı vardır. 

Bazı Eserleri 

       Roman: Kanlıderenin Kurtları, Ucu Ucuna Yaşam, Kafdağı’nın Ardı...

       Öykü: Taş Çorbası, Köyden İndim Şehire, Ölü Ekmeği, Maral, Alaman Ocağı…  

Erdal Öz (1935 – 2006) 

      Toplumcu gerçekçidir. Yayıncılık yapmıştır. 

      Baskı karşısındaki bireyin direncini, acısını, umudunu, yalnızlığını başarılı ve etkili bir anlatımla dile getirmiştir. 

Bazı Eserleri 

       Roman: Yaralısın, Odalarda, Gülünün Solduğu Akşam... 

       Öykü: Havada Kar Sesi Var, Cam Kırıkları, Kanayan, Yorgunlar… 

Faik Baysal (1922 – 2002) 

      Şiirle başlayan edebiyat hayatında 1940 kuşağının roman ve öyküde önemli isimleri arasına girmiştir.

       Toplumcu yaklaşımla köy ve kasaba yaşamına ilişkin gözlemlerini, toplum gerçeklerini dile getirerek halkı bilinçlendirmeyi amaçlamıştır. 

      Doğal, akıcı, destansı ve lirik bir üslubu vardır. 

Bazı Eserleri 

       Şiir: İlk Defa, Ayın Ucunda... 

       Roman: Drina’da Son Gün, Rezil Dünya, Sarduvan... 

       Öykü: Perşembe Adası, Güller Kanıyordu, Kırmızı Sardunya…