KOMEDİ TİYATROSUNUN ÖZELLİKLERİ, TARİHİ GELİŞİMİ VE TEMSİLCİLERİ
İnsanları güldürerek, eğlendirerek düşündürmeyi ve eğitmeyi amaçlayan tiyatro türüne “komedi (komedya)” denir. Komedya bireysel ve toplumsal aksaklıkları sergilerken güldürmeyi ve düşündürmeyi amaçlar.
 
Komedi aynı trajedide olduğu gibi Eski Yunan’da Bağ Bozumu Tanrısı Dionysos adına yapılan törenlerinden doğmuştur. Sicilya’da yapılan bu törenlerde “komos” adı verilen eğlence alayları kurulurdu. Değişik kılıklara giren halk “flüt” çalan birinin arkasında türlü taşkınlıklar yaparak sokaklarda, kırlarda dolaşırdı. İnsanlar aşırı alkolün de etkisiyle birbirlerine sataşır, şakalar yaparlardı.
 
Zaman içinde bu kaba saba sözler, şakalar bir düzene kondu ve bunlara “fars” adı verildi.

Daha sonra ise farsların etkisiyle sanat değeri ta-siyan komediler yazıldı. Komedi terimi “cümbüş, alay” anlamına gelen “komos” sözcüğü ile “ezgi” anlamına gelen “ode” sözcüğünün birleşmesinden doğmuştur.

Bu tiyatro türünde, her gülünç şeyin altında ders alınacak acı bir gerçeğin olduğuna inanılır. Komedi türü tiyatrolar ise 17. yüzyıldan sonra yazılmaya başlanmıştır. İnsanların gülünç tarafları mizahi bir şekilde sahnede canlandırılır.

Aristoteles, komediyi “ Poetika” adlı eserinde: “Komedi” ortalamadan daha aşağı, kötü olan karakterin taklididir. Bununla birlikte komedi, her kötü olanı taklit etmez; tersine gülünç olanı taklit eder. Bu ise soylu olmayanın bir bölümüdür. Çünkü gülünç olanın özü soylu olmayışa ve kusura dayanır.” Sözleriyle açıklamıştır.

Kusuru ve gülünçlüğü toplumsal tabakanın en altın-da yer alan insanlara layık gören bir anlayışın ürünü olan komedide bu insanların zayıf yönleri olan korkaklık, riyakârlık, cimrilik, dalkavukluk, sinsilik gibi acayiplikleri seyirciyi güldürecek şekilde sahnede canlandırılır.

Komedya seyirciyi ahlak dışı eğilimler, kötü huylar, hatalı davranışlar, bozulmuş kurumlar üzerinde düşündürmeyi amaçlar. Böylece seyircinin bu gibi durumlara düşmemesi öğütlenir.

Trajedi genelde yüksek tabakanın eğlencesi olur-ken, halk kendi eğlencelerinden çıkan komedyayı daha çok sevmiştir.

Yunan tiyatrosunda komedyalar manzum olarak yani şiir şeklinde yazılmıştır. 17. yüzyıldan sonra ise mensur yani düzyazı şeklinde yazılan komediler ortaya çıkmıştır.

Komedinin temel özellikleri

Komedi türü, trajedi türünün tamamen zıddı özelliklere sahiptir. Batı toplumlarında, soylular dışındaki sıradan halk tabakasına hitap eder. Şimdi komedinin temel özelliklerini sıralayalım.

 ü  Amacı seyirciyi güldürme yoluyla düşündürme ve doğru yola yöneltmedir.

ü  Konusunu günlük hayattan, sosyal olaylardan, sıradan insanların birbirleriyle olan ilişkilerinden alır.

ü  Kahramanları konuya bağlı olarak sıradan insanlar toplumun alt tabakasında bulunan eğitimsiz veya sonradan görme olarak nitelenebilecek kişilerdir. Komedide soylu kişilere, mitolojik kahramanlara yer verilmez.

ü  Üslubu özenli değildir, üslupta kusursuzluk aranmaz. Halk arasında kullanılan, herkesin anlayabileceği bir dil kullanılır. Bu nedenle komedilerde kaba sayılan sözlere, şakalara, argolara hatta küfürlü ifadelere rastlanabilir.

ü  Manzum olarak (şiir şeklinde) yazılır. Ancak 17. yüzyıldan itibaren bazı komediler nesirle (düzyazı şeklinde) yazılmaya başlanmıştır.

ü  Vurma, yaralama, kan akıtma, öldürme, intihar gibi çirkin olaylar sahnede seyircinin gözü önünde canlandırılır.

ü  Beş perdelik oyunlardır. Ancak birbiri arkasından sürüp giden “diyalog” ve “koro” bölümlerinden oluşur. Eser ara vermeden oynanır, perde arası yoktur.

ü  Üç birlik kuralına uyulur. Üç birlik kuralının yer, zaman ve olay birliği olduğunu trajediyi anlatırken söylemiştik. Ancak komedilerde daha sonları üç birlik kuralından vazgeçilmiştir. Klasik komedinin bu katı kuralı günümüzde modern tiyatrolarda uygulanmamaktadır. Komedideki bu değişim, Rönesans’tan beri devam etmektedir.

Komedi Türleri:

Komedi tiyatro türü, konularına göre kendi içinde üçe ayrılır.

a.       Karakter Komedisi:

İnsan karakterinin gülünç ve eksik yönlerini, toplumun değer yargılarıyla çatışan aksak ve zayıf yanlarını anlatan komedilere “karakter komedyası” denir. Moliere’in “Cimri”, Shakespeare’in “Venedik Taciri” adlı eserleri karakter komedisine örnek olarak gösterilebilir.

b.       Töre Komedisi:

Toplumun gelenek ve göreneklerinden kaynaklanan gülünçlükleri anlatan komedilere “töre komedyası” denir. Moliere’in “Gülünç Kibarlar”, “Bilgiç Kadınlar” Beamarchais’in “Sevil Berberi”, “Figaro’nun Düğünü”; Gogol’un “Müfettiş”; Şinasi’nin “Şair Evlenmesi” adlı eserleri töre komedisine örnek olarak gösterilebilir.

c.        Entrika Komedisi:

Olayların, seyircilerin merakını kamçılayacak, onları şaşırtıp güldürecek biçimde anlatıldığı komedilere “entrika komedyası” denir. Entrika komedilerine “vodvil” de denmektedir. Bu türde temel amaç güldürmektir. Eleştirel bir yaklaşım ya da düşündürme söz konusu değildir. Moliere’in “Scapin’in Dolapları”, “Zoraki Hekim”; Shakespeare’in “Yanlışlıklar Komedisi” adlı eserleri entrika komedisine örnek gösterilebilir.

 Komedi türünde eser vermiş en ünlü sanatçılar:

Eski Yunan’da

Aristophanes (Aristofanes, MÖ. 5. yüzyıl)

Menandros (MÖ. 4. yüzyıl)

Terentius (MÖ. 3. yüzyıl)

Latin tiyatrosunda

Plautus (Platus, MÖ. 3. yüzyıl)

Klasik Fransız edebiyatında

Moliere (Molyer, M.S. 17. yüzyıl)

ÖZET:

Eser        : Kibarlık Budalası

Yazarı     : Moliere

Türü       : Komedi

Mösyö Jourdain (Jurden), zengin ve cahil bir ku-mas tüccarıdır. Zamanla böyle basit adamlarda sık rastlanan bir kibarlık hastalığına tutulur. Asil olma hevesine kapılmıştır. Asillerin yaşayışlarını öğrenmek için müzik, dans, eskrim ve felsefe öğretmenleri tutmuştur. Mösyö Jourdain bu arada bir markize âşık olmuştur. Öte yandan, Jourdain, kızi Lucille (Lusil)’i seven ve onunla evlenmek isteyen Cleonte (Kont)’u asil olmadığı için reddeder. Cleonte, Türk padişahının kılığına girer. Mösyö Jourdain’i asilzadelik makamına yükseltmeyi vaad ederek kızı ile evlenmeleri için izin vermeye razı eder. Jourdain de Türk asilzadesi diye tanıdığı bu gence kızını verir.

NESİR BİLGİSİ

EDEBÎ DÜZYAZILAR