EDEBİ METİN, TANIMI VE ÖZELLİKLERİ

Edebî Metnin Tanımı ve Özellikleri

Edebiyat (yazın) sanatının kurallarından, dil ve anlatım özelliklerinden yararlanılarak oluşturulan metinlere edebî (yazınsal, sanatsal) metin denir. Bir yazar, herhangi bir edebî türde eser yarattığında ortaya çıkan metin, edebi metindir. Edebiyat özelliği taşıyan tüm yazıları, edebî metin olarak kabul ederiz. Bir yazar, bir hikâye yazdığında ortaya çıkan eser, edebî metin özelliği taşır.

Edebî metinlerde amaç, bir bilgiyi aktarmak, herhangi bir konuyu açıklayıp öğretmek değildir. Edebî metinler sanat amacıyla üretilir. Sanat eserleri öğretmez; sezdirir, hissettirir, çağrıştırır.

İletilen mesaj kendi içinde saklıdır. Okuma süreci bittikten sonra okurun zihninde yeni bir anlam kazanır, yeni bir tasarım yaratır. Söz gelimi bir şiirin okunduktan sonra herkesin ondan farklı anlamlar çıkarması, okuyan herkesi farklı bir biçimde etkilemesi o şiiri edebi metin katına çıkarır.

Edebi metinlerin farklı ortamlarda ve farklı zaman dilimlerinde okunması ona yüklenen anlamı ve yorumu değiştirir. Örneğin Dostoyevski’nin “Suç ve Ceza” romanını yirmili yaşlarda okuyan bir insanın ona yüklediği anlam ve ondan aldığı tat farklıyken, kişi romanı kırk elli yaşlarında okuduğunda daha önce hiç fark edemediği yanlarını görerek ondan çok farklı anlamlar ve yorumlar çıkarabilecektir. Bu da edebî eserlerin anlam derinliğine ve yoğunluğuna sahip olduğunu gösterir.

Edebi metinler kişisel bakış açısıyla oluşturulur, öznel yargılar taşır. Yazarın duygu ve düşünceleriyle, zevkiyle ve dünya görüşüyle yoğrulmuştur. Aynı konuyu anlatan iki öykünün dahi birbirine hiç benzememesi, yaratıcısının kişiselliğinin kanıtıdır. Bu öznellik dile ve anlatıma da yansır. Belki iki yazar da aynı şeye bakar, ama anlattıkları şey birbirinden çok farklı olur, bu da edebi metinlerin yazara ait, özgün bir anlatım tarzı oluşturduğunu gösterir. Bunların anlatımı güzel, özlü ve etkileyicidir. Edebi metinler özenle kullanılmış, işlenmiş bir dille yaratılır.

Edebi ürünlerde dil, estetik ve şiirsel işlev kazanır, sözcüklere gündelik anlamlarının dışında yeni ve farklı anlamlar yüklenir, söz sanatları ve mecazlar kullanılır, sözcüklerin yan yana getirilişinde belli bir seçicilik ve uyum vardır, edebi metinlerin etkileyici olmasını biraz da bu özellik sağlar.

Her edebiyat ürünü geçmişin birikimlerinin üzerinde temellenir. Geçmişin değerleri, çağın koşullarıyla birleştirilerek yeni bir yaratım oluşturur, bu da geleceğe bırakılır. Böylece her edebiyat ürünü geçmişle gelecek arasında bir köprü kurar, edebiyattan oluşan binaya bir tuğla ekler.

Edebiyat ürünlerine, yazıldığı dönemin sosyal, ekonomik ve siyasî yapısı damgasını vurur. Yazıldığı dönemin insanları, insan ilişkileri ve yaşanan olaylar eserde yerini alır. Bu nedenle edebi metinler, yazıldıkları dönemi yansıtır. Ancak çoğu kez bunlar bire bir yaşanan gerçekler olmaz, sanatçı bu gerçekleri kendi düş gücüyle harmanlayarak yeniden kurgular.

Edebi metinleri kendi içinde şöyle gruplandırırız:

A. Anlatmaya Bağlı Edebi Metinler

Anlatmaya bağlı edebi metinler, insana özgü bir gerçeğin kurmaca yoluyla değiştirilmesi ve yorumlanmasıyla yaratılan metinlerdir. Bir olay örgüsünde birleşip bütünleşerek bir araya gelen kişi, mekân, zaman gibi ögeler yardımıyla insana özgü soyut gerçekliğin somutlaştırılmasıdır. Sanatçı dış dünyadan aldığı gerçekliği, kendi duygusu, iç dünyası, yaşadığı dönemin özellikleri ve düşünceleriyle yoğurur ve yeni bir dünya yaratır, buna sanatın kurmaca dünyası denir.

Manzum hikâye, destan, masal, fabl, öykü, roman, mesnevi ve halk hikâyesi anlatmaya bağlı edebi metinlerdir.

B. Göstermeye Bağlı Edebi Metinler

Göstermeye bağlı edebi metinler, tiyatrolardır. Olmuş ya da olabilirliği düşünülmüş birtakım olayların sahne üzerinde, gerçeğe uygun bir şekilde oyuncular tarafından gösterilmesine tiyatro denir. Tiyatronun seyirci, oyuncu, sahne, eser, dil ve ifade gibi

ögeleri vardır. Türk tiyatrosu geleneksel ve modern olmak üzere iki gruba ayrılır. Köy seyirlik oyunları, orta oyunu, meddah, karagöz geleneksel Türk tiyatrosu örnekleridir.

C. Coşku ve Heyecana Bağlı Edebi Metinler

Coşku ve heyecana bağlı edebi metinlerde belirli anlam birimleri vardır. Bu birimler [dize (mısra), beyit (ikilik), kıt’a (dörtlük), bent vb.] duyguya dayalı bir tema etrafında birleşerek bir anlam bütünlüğü yaratır. Şiirler, coşku ve heyecana bağlı edebi metinlerin başta gelen örnekleridir. Şiir, kurmacaya, imgeye ve çağrışıma yaslanır.