METİN, METİN TANIMI VE METİN ÖZELLİKLERİ

1. Metin Tanımı - Metin Özellikleri


Metin, bir yazıyı biçim, anlatım ve noktalama özellikleriyle oluşturan sözcüklerin bütünüdür. Metin, bir iletişim kurma aracıdır. Dil seslerden, metinler ise cümlelerden ve dizelerden oluşur. Metin bir makale, şiir, deneme olabileceği gibi bir kullanma kılavuzu veya tek cümlelik bir not da olabilir. Cümleden paragrafa kadar her dil ögesi bir metin ya da metnin bir parçası olup yeri geldiğinde metnin oluşmasına katkıda bulunur.


Her metin, bir iletişim aracıdır. Her metnin doğrudan veya dolaylı olarak taşıdığı bir ileti vardır. Bu ileti, bir tema ya da ana düşünce etrafında şekillenir; birbirine hem anlam hem de biçimce bağlanır.


Metni oluşturan dil birimleri aynı düşünce etrafında kümelenir, birbirini destekler, böylece metin bir anlam bütünlüğü kazanır.


Bir metni oluşturan sözcükler, cümleler ve paragraflar arasında iki tür uyum vardır:


– Bağlaşıklık: Metni oluşturan sözcükler ve cümlelerin dil bilgisi kurallarına uygun kurulması, dil bilgisi yönünden birbirine doğru bağlanmasıdır.


– Bağdaşıklık: Metni oluşturan dil ögelerinin anlamca birbiriyle uyumlu ve bütünlük oluşturacak biçimde düzenlenmesidir.


Bir metnin anlaşılır olması, mesajını doğru ve eksiksiz iletebilmesi için bağdaşıklık ve bağlaşıklığa özen gösterilmelidir. Metni oluşturan sözcük, cümle ve paragrafın anlam ve yapı bakımından birbirine doğru bağlanması gerekir.


2. Metinlerin Sınıflandırılması

Metinler, amaçlarına, hitap ettikleri kitleye, anlatım biçimlerine, gerçeklikle ilişkilerine göre sınıflandırılır. En yaygın ve geçerli sınıflandırma, metinleri “öğrenci metinler” ve “sanat metinleri” olmak üzere iki gruba ayırmaktır. Sanat metinlerine "edebi metin"de denir. Edebi metinler de edebiyatın kapsamına girer ve güzel sanatlar içinde değerlendirilir.



A. Öğretici Metinler

Bir konuya açıklık getirmek, bilgi ve haber vermek, kanıları değiştirmek, yönlendirmek, düşündürmek, uyarmak gibi amaçlarla yazılan metinlere öğretici metin denir. Bu metinlerde çoğu kez doğruluğu herkesçe kabul edilebilir, kanıtlanabilir nitelikte olan nesnel yargılar kullanılır. Sözcükler bilinen anlamlarıyla yani gerçek anlamlarıyla kullanılır. Öğreticilik esas alındığı için anlaşılır ve yalın bir dil kullanılır. Sanatlı sözlere, mecazlı anlatımlara başvurulmaz. Dil, bilgi vermek amacıyla, göndergesel işleviyle kullanılır.

Öğretici metinler, aşağıdaki şemada kendi içinde sınıflandırılmıştır:


Öğretici Metinlerin Özellikleri:

- Bir konuda bilgi vermek, okura konuyu öğretmek amacıyla yazıldığı için konu ile ilgili terimler kullanılır.

- Değişik anlamalara ve farklı yorumlara yol açabilecek ifadeler kullanılmaz, okunduğunda herkes aynı şeyi anlar.

- Öğretici metinlerde dil, göndergesel işleviyle kullanılır.

- Dil dışı ögeler (grafik, plan, çizgi vb.) kullanılabilir.

- Nesnel bir anlatımı vardır.

- Alanında geniş bir bilgi birikimine sahip kişilerce yazılır, metin kolay anlaşılacak şekilde düzenlenir.


3. Sanatsal (Edebî) Metinlerin Diğer Metinlerden Farkı

- Edebi (sanatsal) metinleri diğer metinlerden ayıran temel nitelikler şunlardır:


- Edebi metinler, farklı anlam, çağrışım ve yorumlara açıktır.


- Edebi metinlerde sezdirme, hissettirme ve çağrıştırma ön planda tutulur.


- Edebi metinlerde dilin şiirsel işlevinden yararlanılır.


- Edebi metinlerde imgeler oluşturulur, kurmaca dünyalar yaratılır.


- Edebi metinlerin göndergesi (ana düşüncesi) kendi içindedir.


- Edebi metinlerde tek değil, çok anlamlılık vardır.


- Edebi metinler her okunuşunda, izlenişinde ya da duyuluşunda yeniden kurulur.