ŞİİRDE TEMA

Şiirde yapıyı meydana getiren birimlerin kesiştiği, birleştiği anlam değerine tema denir. Tema, şiirin ana duygusudur. Bütün birimler bir tema etrafında birleşir ve şiiri meydana getirir.

Şiirin teması ile yapısı arasında sıkı ilişki vardır. Çünkü tema, yapıyı oluşturan birimleri birbirine bağlayan ve şiirde anlam bütünlüğü sağlayan unsurdur.

Bir şiirin temasını bulmak için yapıyı oluşturan birimleri neyin bir araya getirdiğini, bu birimlerin niçin bütünlük oluşturduğunu sormak gerekir. 

Örnek

Nefes Almak

Nefes almak, içten içe, derin derin

Taze, ılık, serin,

Duymak havayı bağrında

Nefes almak, her sabah uyanık

Ağaran güne penceren açık

Bir ağaç gölgesinde, bir su kenarında

Üstünde gökyüzü, ufuklara karşı

Senin her yer: Caddeler, meydan, çarşı…

Kardeşim, nefes alıyorsun ya!

Koklar gibi maviliği, rüzgârı öper gibi,

Kana kana, doya doya…

Nefes almak, kolunda bir sevgili,

Kırlarda, bütün bir pazar tatili

Bahar, yaz, kış.

Sürahide, ışıl ışıl içilecek su

Deniz kokusu, toprak kokusu, çiçek kokusu

Yüzüne vuran ışık, kulağına gelen ses.

Ah bütün sevdiklerim, her şey, herkes…

Anlıyorum, birbirinden mukaddes,

Alıp verdiğim nefes.

                              Ziya Osman SABA

Bu şiirde birimler "yaşama sevinci" teması etrafında birleşmiştir. Şair, yaşamaktan, nefes almaktan mutludur. Öyle ki ona her şey güzel gelmektedir. Bu duygu tüm birimlerde imge ve çağrışımlarla somutlanmıştır. Daha sonra da birimler ahenk unsurlarının da yardımıyla şiirin bütününe bağlanmış, böylece şiir ortaya çıkmıştır.

- Tema, soyut bir kavram ya da düşüncedir. Bu soyut kavramlar, düşünceler şiir dışında da vardır. Aşk, özlem, sevgi, ölüm gibi. Tema, şiirlerde somutlaştırılarak konu haline gelir.

- Tema geneldir, temanın sınırlandırılmış ve somutlaşmış hâli konuyu verir. Örneğin "gurbet" temasının işlendiği bir şiirde konu "gurbette insanın kendini daha yalnız hissedeceği" olabilir. "Vatan sevgisi ve bağımsızlık" temasının işlendiği İstiklâl Marşı'nda konu "Türk milletinin bağımsızlık mücadelesi ve özgürlüğe olan düşkünlüğü"dür.

Örnek

Ne Böyle Sevdalar Gördüm Ne Böyle Ayrılıklar

Ne zaman seni düşünsem

Bir ceylan su içmeye iner

Çayırları büyürken görürüm

 

Her akşam seninle

Yeşil bir zeytin tanesi

Bir parça mavi deniz

Alır beni

 

Seni düşündükçe

Gül dikiyorum elinin değdiği yere

Atlara su veriyorum

Daha bir seviyorum dağları

              İlhan BERK 

"Aşk" teması üzerine temellenen bu şiirde konu "sevgiliyi düşünmenin insana mutluluk verdiği"dir. Bu mutluluk, doğanın güzelliklerine dayandırılan imgelerle ve insanda iyimser duygular uyandıran çağrışımlarla somutlaştırılmıştır. Şiirin 1. biriminde sevgiliyi düşünürken duyulan mutluluk doğayla ilişkilendirilmiştir. 2. birimde şair sevgiliyi düşünürken kendini denize, zeytin tanesine

kaptırmaktadır. 3. birimde sevgiliyi düşünürken hayata ve doğaya mutlulukla bağlanmıştır. Bu üç birim arasında bütünlük vardır. Hepsi de aynı tema etrafında birleşerek şiiri oluşturmuştur.

- Şiiri oluşturan birimlerin temaları birbirinden farklı olmaz. Şiirlerin başlıkları da temayla doğrudan ilgilidir. Başlık, temayı destekler niteliktedir.

- Şiirde işlenen temanın, şiirin yazıldığı dönemle ve şairle ilişkisi vardır. İnsan tarafından meydana getirilen her eser, ortaya çıktığı zaman dilimine ait özelliklerden yararlanır ve dönemini farklı yönlerden temsil eder. Metnin ortaya çıktığı döneme ilişkin olaylar, dönemin zevk ve anlayışı; eserin yapı, tema ve anlatımında kendini hissettirir. Zaten bir şairin yaşadığı çağdan, toplumdan kendini soyutlaması beklenemez.

Örnek

Başka sanat bilmeyiz, karşımızda dururken

Yazılmamış bir destan gibi Anadolu'muz

Arkadaş, biz bu yolda türküler tuttururken

Sana uğurlar olsun… Ayrılıyor yolumuz!

Faruz Nafiz ÇAMLIBEL

 

Orda bir köy var uzakta

O köy bizim köyümüzdür

Gezmesek de tozmasak da

O köy bizim köyümüzdür.

        Ahmet Kutsi TECER

Yukarıdaki iki şiirde de Anadolu ele alınmıştır. Milli Mücadele'den sonra zafer heyecanıyla Anadolu; coğrafyası, insanı, tarihi ve yaşayışla yeniden keşfedilirken yüzünü köye, köylüye çevirmek, kendi değerlerimize sahip çıkmak ve başka kültürleri taklitten kaçınmak anlayışı ortaya çıkmıştır. Bu anlayış, o dönemde yaşayan birçok şairin şiirinin temasını belirleyen bir unsur olmuştur. Bu şiirlerde Anadolu ve köy sembolleriyle edebiyatta ve yaşam biçiminde "ulusallığa dönüş" teması işlenmiştir.

- Bir şairin elinden çıkan şiir, özgün bir yaratıdır. Şairinin kişiliğini, zevkini, duyuşunu yansıtır. Aynı temaları işleyen şairlerin farklı şiirler ortaya koymalarının nedeni de budur. Hatta "nazire" amacıyla yazılan bir şiir bile farklıdır, yepyenidir.

Nazire: Divan edebiyatında yaygın bir gelenektir. Övgü maksadıyla bir şairin yazmış olduğu şiire benzer bir şiir yazmaktır