ŞİİRDE YAPI

Duygu, düşünce ve hayallerin ölçülü, uyaklı dizeler hâlinde örülmüş biçimine nazım (şiir) denir. Ses ve anlam kaynaşmasından oluşan birimler yapıyı, yapı da şiiri oluşturur. Yapı için "biçim", "şekil", "dış yapı", "çerçeve", "şiirin kompozisyonu" da denmektedir.

Her metnin bir yapısı vardır. Düz yazıda bir ana düşünce etrafında birleşen cümleler paragrafları, paragraflar da metni oluşturur. Şiirde de dizeler verilmek istenen bir tema, duygu, düşünce, hayal etrafında birleşerek birimleri, birimler de bir araya gelerek yapıyı oluşturur. Bunu bir örnekle açıklayacak olursak:

Bu şiirde dizeler "gurbet" teması etrafında bir araya gelerek dörder dizelik birimleri oluşturmuştur. Birimler de hece ölçüsü, uyak, redif gibi ahenk unsurlarının eklenmesiyle bir bütünlük oluşturmuş, böylece şiir ortaya çıkmıştır.

 Nazım Birimi

Şiirde kendi arasında anlam bütünlüğü oluşturan en küçük bölüme nazım birimi denir.

Divan şiirinde nazım birimi olarak "beyit" ve "bent", halk edebiyatında "dörtlük" kullanılmıştır. Çağdaş şiirde ise nazım birimi bazen mısra, bazen beyit, bazen dörtlük ya da bent olmuş, hatta serbest şiirlerde belli bir nazım birimine bağlı kalınmamış, nazım birimi kavramı geçerliliğini yitirmiştir.

- Bir şiir kaç birimden oluşursa oluşsun, her birimde anlam tamamlandığı için şiirin birimleri yer değiştirdiğinde anlam bozukluğuna yol açmaz; fakat dizeler bir tema etrafında birleşip birimleri oluşturduğundan dizelerin yer değiştirmesi anlamı bozar.

- Birimleri şiirin bütününe bağlayan unsur, birimlerin bir tema etrafında, ahenk unsurlarının da eklenmesiyle birleşmesidir.

Türk edebiyatında kullanılan nazım birimleri şunlardır:

1. Mısra (Dize): Şiirin her bir satırına mısra denir. Şiirin en küçük nazım birimidir.

Örnekler

Benim sadık yârim kara topraktır.

                         Aşık Veysel

- Mısra düz yazıdaki cümle gibidir. Ancak cümlenin yargısı tek mısrada tamamlanmayıp birden fazla mısraya da yayılabilir.

"Yanan mum bir rüya seyreder camda." dizesinde cümle tamamlanmıştır.

"Sivas yollarında geceleri - 1. dize

Katar katar kağnılar gider." - 2. dize

Bu dizelerde 1. dizenin bir cümle olmadığını, cümlenin 2. dizede tamamlandığını görürüz.

- Divan şiirlerinde derli toplu mükemmel mısra (dize) kurmak çok önemsenmiştir.

"Gönüldendir şikayet kimseden feryadımız yoktur."

                                                                                      Nev'i

Bu mısra, mısra-ı berceste örneğidir, çünkü sanat değeri taşıyan güzel bir dizedir.

Divan şairleri ayrıca, anlamı tek dizeden oluşan şiirler de yazmışlardır. Bu tür şiirlere "azade" denir.

"Görmemek yeğdir görüp de divane olmaktan seni."

                                                                                               Sabit

BİRLER

Varlığın laneti, birleşmemdir, sevmemdir.

*

Kahkahasız ev, mezardan karadır.

*

Doludizgin giden at, nefret eder dizginden

*

Baykuş bile sevgiyle güzeldir.

*

Mavidir renklerin en çok doğup en çok boğanı.

*

Bir biçim bulsa bulut kendine, ağlar mıydı?

*

Okyanus, belki uyanmaz diye asla uyumaz.

*

Ecel rengidir her menekşe…

*

İsteriz ki deniz, tek yunus olsun, onu sevsin.

                             Talât Sait HALMAN

Talât Sait Hâlman'ın bu şiiri, divan şairlerinin tek mısralık birimlerden oluşan "müfred"lerini hatırlatıyor.


2. Beyit: Anlamca birbirine bağlı birbirini bütünleyen iki dizeden oluşan nazım birimidir. Divan edebiyatında yaygın olarak beyit birimi kullanılmıştır. 

Yandaki şiirde her birim ikişer dizeden oluştuğu için nazım birimi beyittir.


3. Kıta (Dörtlük): Anlamca birbirine bağlı dört dizeden oluşan nazım birimidir. Ulusal nazım birimimizdir. İslâmiyet öncesi dönemden başlayarak halk ve tasavvuf edebiyatında çokça kullanılmıştır. Divan edebiyatında da murabba, şarkı, tuyuğ ve rubai dörder dizeden oluşan birimlerle yazılmıştır.

Yandaki şiirde her birim dörder dizeden oluştuğu için nazım birimi dörtlüktür.



4. Bent: İki mısradan fazla olan birimlerdir. Divan edebiyatında mısra ve beyit dışındaki tüm birimlere bent denmiştir. Bentler üç, dört, beş, altı… mısralık birimlerden oluşur. Dize sayılarına göre de beşlik, altılık gibi adlar alır.

Günümüz şiirlerinde her bendi eşit sayıda mısradan oluşan şiirler yazıldığı gibi, her bentte mısra sayısı değişen şiirler de yazılmıştır.







Nazım Şekilleri (Nazım Biçimleri)

Şiirin nazım birimi, uyak örgüsü, ölçüsü, bazen de temasına göre aldığı biçime nazım şekli denir.

Şiirin yapısını oluşturan ögeler edebiyatımızda gelenek çerçevesi içinde, çeşitli nazım şekilleri ve türleri oluşturmak amacıyla belli ölçülerde kullanılmıştır.

Türk şiirinde kullanılan nazım şekillerini tabloda gösterecek olursak:

Halk Şiiri Nazım Şekilleri

Divan Şiiri Nazım Şekilleri

Modern Şiir Nazım Şekilleri