RUNİK HARFLİ TÜRKÇE KİTABELER

Runik harfli Türkçe kitabelerin bilinen ilk örnekleri Köktürklerin ikinci döneminden kalmış olan bengü taş ve yazıtlardır. Bunlar şunlardır: 

1.Çoyr

2.Hoytu Tamir

3. Ongin (Işbara Tamgan Tarkan)

4.İhe-Huşotu (Köl İç Çor)

5.İhe-Aşete (Altun Tamgan Tarkan)

6.Bayın Çokto (Tonyukuk)

7.Birinci Orhun (Köl Tigin)

8.İkinci Orhun (Bilge Kagan)

9.İhe-Nûr

10.Hangiday  

 

Çoyr yazıtı, tarihi bilinen ve bugüne ulaşan en eski Türk yazıtıdır. Bir Köktürk erinin İlteriş Kağan’a katılışını anlatan yazıt 687-692 yıllan arasında dikilmiştir. Taş, 6 satırdan oluşmaktadır.

 

Hoytu Tamir bölgesinde bulunmuş olan metinler diğerlerinden farklı olarak, taş üzerine kazınarak değil, kayalar üzerine boya ile yazılmıştır. 34 parçadan oluşur; yayımlanmış olan 21 parça yazıtta toplam 42 satır vardır. Metinlerde Tarduşların başı Köl İç Çor'un Türgişlerle savaşması ve Beş Balık'a yapılan seferden bahsedilmektedir. Ercilasun’a göre bu yazılar 717-720 tarihleri arasında yazılmıştır.  

 

719-720 tarihlerinde dikilmiş olan 19 satırlık Ongin anıtı, Bilge Işbara Tamgan Tarkan adlı bir beyin ve babası İl İtmiş Yabgu'nun, İlteriş ve Bilge Kağan zamanlarında Türk milleti için nasıl çalıştıklarını ve düşmanla savaş­tıklarını anlatmaktadır. Bu anıtta "kağana bağlılık" fikri veciz bir şekilde işlenmiştir.  

 

Köl İç Çor anıtı 723-725 yılları arasında dikilmiştir ve 29 satırdan oluşmaktadır. Tarduşların başı olan Işbara Bilge Köl İç Çor'un savaşlardaki yiğitliğini anlatmaktadır. Işbara Bilge Köl İç Çor, Bilge Kağan zamanında Tarduşlar üzerine şad olarak tayin edilmiştir ve bu husus Bilge Kağan anıtında da yer almaktadır. Köl İç Çor'un savaşlardaki yiğitliğini anlatan satırlar, Köl Tigin bengü taşındaki tasvirlere çok benzemektedir.  

 

İhe-Aşete yazıtı, Altun Tamgan Tarkan adına, tahminen 724 yılında di­kilmiş 10 satırlık küçük bir yazıttır.  

 

Genel olarak "Orhun Abideleri" diye adlandırılan Tonyukuk, Köl Tigin ve Bilge Kağan bengü taşrı, Köktürk edebiyatının en uzun ve en mükemmel örnekleridir.  

 

İhe-Nûr yazıtı 6 satırlık küçük bir yazıttır. 730 civarında dikildiği tah­min edilmektedir.  

 

Hangiday yazıtı, Hangiday dağında bir kaya üzerine yazılmıştır. Bu yazıt, 4 satır­dır.  

 

Runik harfli veya Köktürk harfli metinler sadece Köktürklerden kalmış değildir. Bulgar Türklerinden, Avarlardan, Uygurlardan, Kırgızlardan, Türgişlerden, Oğuzlardan, Peçeneklerden ve Kıpçak-Kumanlardan da Köktürk harfli yazıtlar kalmıştır. Köktürk harfli anıt ve yazıtların bulunduğu alan Moğolistan ve Sibirya içlerinden Romanya, Maca­ristan ve Bulgaristan'a kadar uzanmaktadır. Yazıtların Moğolistan'dan sonra en yaygın olarak bulundukları alan Güney Sibirya'da Yenisey ve kollarının suladığı alandır.  

 

İSLAMİYET ÖNCESİ

Göktürk Yazıtları

Uygur Metinleri