BAŞLICA UYGUR ŞAİRLERİ
Mani edebiyatı döneminden günümüze kadar ulaşan adı bilinen ilk şair Aprınçor Tegin’dir. Bugün şairi belli olan ilk şiirlerimiz ona aittir. Şiirlerin başında ve sonunda ona ait kayıt vardır. Günümüze iki şiiri ulaşmıştır. Bunlardan biri bir methiye diğeri ise “Sevgili” adlı lirik şiirdir.  Dini içeriğe sahip olan “Medhiye” dörtlükler halinde ve 12 mısradan oluşur. Şairin adı bu manzumede zikredimiştir. Şaire ait olduğu düşünülen “Sevgili” şiiri Türk lirik şiirinin ilk örneğidir denilebilir. Manzume üçlükler halinde yazılmış 21 mısradan ibarettir. Şiirde mısra başı kafiyesi ile birlikte mısra sonunda da kafiye unsurları kullanılmıştır.  

 

Burkancı Uygurlardan adı bize kadar ulaşan şairler şunlardır: Pratyaya-şiri, Şıngku Şeli Tutung, Ki-Ki, Asıg Tutung, Çısuya Tutung, Kalım Keyşi,  Kül Tarkan, Çu- Çu. Bunlar arasında özellikle Pratyaya-Şiri dikkate değer. Bu şairinin gerçek Türk adının kaydı bulunmamaktadır. Onun yaklaşık 321 mısra civarında 10 manzumesi bulunmaktadır ve o bu parçaları "Her zaman söylenmek için, başkalarına gerek olur düşüncesiyle, canlılara faydalı olsun ve burkan olsunlar" diye bizzat nazmettiğini ifade etmiştir. Bu parçalar şunlardır: “On Türlü Niyaz Usulü”, “Ara- Parçası”, “Canlılara Faydalı Olmak”, “Ara Parçası”, “İtiraf”, “Doğru Yol”, “İyi Dilek”, “İnanç”, İyi Niyet”, “Hikmet Fazileti”. Bunlardan “Hikmet Fazileti” nde de “Çok derin hikmet fazileti için hürmete layık Nagarjuna hıca tarafından aryabhasa (Sanskrit) dilinde düzenlenmiş Nirvikalpa adlı methiyeyi ben Pratyaya Şiri nazmettim” kaydı düşülmüştür.      

 

Onuncu asırda yaşadığı ve Beş Balıklı olduğu tahmin edilen Şıngku Şeli Tutung Burkan edebiyatının büyük eserlerinden biri olan “Altun Yaruk” tercümesiyle(ÇEVİRİSİYLE) dikkati çeker. Bu eserdeki manzum parçalarda Şıngku Şeli Tutung kimi zaman lirik bir üslup sergilemiştir. Bunun yanı sıra “Hüen-Tsang Seyahatnamesi” ni de çevirmiştir. Burada da şairin güçlü bir üsluba sahip olduğu görülür.  

 

Ki-Ki Burkan edebiyatının önemli şaiirlerinden bir diğeridir. Onun “Abita Tanrı” ve “İstiğrak İle İlgili Parçalar” adlı iki manzumesi vardır. “Abita Tanrı” iki sayfalık bir manzumedir ve ikinci sayfasında eserin başka bir eser içerisinden seçilip Ki-Ki tarafından nazma çevrildiğinin kaydı düşülmüştür. Bu iki sayfalık eserin her sayfasında beş satır, her satırda ikişer mısra bulunur. Ki-Ki ile ilgili kayıt şu şekildedir:  

talulap yıgıp men        Ki-Ki               “Ben Ki-Ki seçip toplayıp

takşutka intürü tegindim             Nazma çevirmeye gayret ettim”

Asıg Tutung’a ait tam bir manzume bulunmamakla beraber bir manzumenin sonunda isminin zikredildiği bir dörtlük bulunmaktadır. Bu dörtlük Pratyaya Şiri’nin “Hikmet Fazileti” olarak adlandırılan manzumesinin son dörtlüğüdür. Pratyaya Şiri bir önceki dörtlükte şiiri nazmettiğini söylemekle beraber son dörtlükte Asıg Tutung’un isminin geçişi ilginçtir:  

 

“inçge tering bilge biliglig begimizning

iniş ödtekilerke ulalzun tip sakınçın koşmuş

ıduk kirdü kurugug okıdtaçı bu şloknı

ilip tardıp kie bitimiş boldum asıg tutung.”

(İnce, derin hikmet sahibi olan beyimizin

Gelecek zamandakilere ulaşması düşüncesi ile nazmedilmiş

Aziz hakiki boşluğu öğreten bu manzumeyi

Ancak iliştirip çekerek yazmış oldum, Asıg Tutung)  

 

“Gevezelik Boyası” adlı manzumede yarı manzum yarı mensur olarak kaydı düşünülen Çısuya Tutung da yine Burkan edebiyatının önemli şairlerinden biridir. Altmış mısra on beş dörtlükten ibaret olan bu eser sade bir dille yazılmıştır. Mısra başı kafiyesi ile birlikte mısra sonu kafiyesine de yer verilmiştir.

 

Ruhani zümreye mensup bulunan bir şair Kalım Keyşi “Samandabhadra Niyazı” adlı uzunca bir dini metni nazmen çevirmiştir. Dörtlükler halinde yazılmıştır.  

 

Kaşgarlı Mahmud’un Divan’ında geçen ve “Bir Türk şairinin adıdır” şeklinde açıklanan Çu-Çu’nun eserlerine henüz ulaşılamasa da onun bu dönem şairlerinden biri olması muhtemeldir.  

 

Ayrıca kaynaklarda Kül Tarkan, Çinaşiri ve An-tsang Hanlin Keyşi’nin de Uygur şairleri arasında adı geçmektedir. Ancak bu şairlerin de bugüne kadar manzumelerine rastlanmamıştır.

 

İSLAMİYET ÖNCESİ

Göktürk Yazıtları