UYGUR KİTABELERİ

Uygur dönemi edebiyatının temelini oluşturan unsurlar Uygur yazıtlarıdır. Yerleşik düzende yazılı bir edebiyata geçişi gösteren bu kitabelerin kimi az hacime sahip olsa da varlığı ve içerdikleri bakımından Türk Edebiyatının olduğu kadar ondan daha da fazla Türk Dilinin tarihi seyri açısından önemi çok fazladır. Uygurlar döneminde oluşturulan bu ilk kitabeler Köktürk harfleriyle yazılmıştır. Yazıt, kitabe, bengütaş, bitig, anıt kelimeleri bu türden üzerinde yazılar olan dikili taşlar için kullanılmaktadır. Bu döeneme ait bitigler şunlardır:    

1. Taryat

2. Tes

3. Şine-Usu

4.Somon-Sevrey

5.Suci

6.Karabalgasun

7.Ar Hanin

8.Gürbelcin

9.Somon-Tes

10.Mutrın Temdeg.     

 

1. Taryat Bitigi: Üç parça halindeki bitig! Taryat bölgesinde bulunmuştur. 29+1 satırdan oluşan bitig, bugün Ulan Batur’da Tarih Müzesinde bulunmaktadır. 753 yılında Moyun Çor tarafından diktirilmiştir. Yazarı Bilge Kutlug Tarkan Sengün'dür. Kimi satırlar Şine- Usu bitigi ile aynıdır. Bitigde Moyun Çor ile babası Köl Bilge'nin savaşları ile Göktürklerle Uygurların ilişkileri anlatılmaktadır.

 

2. Tes Bitigi:  Hövsgöl eyaleti, Övörbulag bölgesinde 1976'da bulunan bitig, bugün Ulaan Baatar Tarih Müzesindedir. 22 satırdan ibarettir. 757 yılı civarında Moyun Çor tarafından diktirildiği tahmin edilen Bitigde Uygurların atalarından bahsedildiği zannedilmektedir.  

 3. Şine-Usu Bitigi: 1909 yılında Mogoyn Şine-Usu bölgesinde bulunan Bitig! iki parça halindedir. 51 uzun satırdan oluşur. Şine-Usu bitigi, 760 yılında Moyun Çor adına dikilmiştir. Bitigde 740'lardan Moyun Çor'un öldüğü 759 tarihine kadar geçen olaylar ve Uygur kağanlığının kuruluş tarihi anlatılır. Kimi kısımları Taryat Bitigi ile aynılık gösterir.  

 

4. Somon-Sevrey Bitigi: Güney Gobi bölgesinde, Somon-Sevrey’de bu­lunmuştur. 7 satırlık kısa bir metinden oluşan Bitigin üzerinde 7 satırlık Soğdakça bir metin daha vardır. Bitigde Bögü Kağan'ın 762'de Çin'e yaptığı seferden bahsedilir.  

 

5. Suci Bitigi: Kuzey Moğolistan'da Ar-Aşatu dağı, Dolon-Huduk civarın­da bulunan yazıt 11 satırdan oluşur. Boyla Kutlug Yargan adına tahminen 745-780 arasında dikilmiştir. Bitigde Boyla Kutlug Yargan'ınyaptıkları ve zenginliği anlatılmaktadır.

 

6. Karabalgasun Bitigleri: Uygurların başkenti Karabalgasun civarında bulunmuş üç ayrı anıttır. Birinci Karabalgasun bitigi 5 satırdır ve bugün parçalanmış hâldedir. İkinci Karabalgasun bitiği Hotont Sumdaki Serentey ırmağı kıyısında bulunmuştur ve 12 satırdır. Yine aynı bölgede bulunan üçüncü Karabalgasun bitiğinin ise tahminen 810 yıllarında dikildiği düşünülmektedir. Bitig dokuz parçadır. Parçalar Türkçe, Soğdakça ve Çince yazılmıştır. 

 

7. Ar Hanin Bitigi: Bulgan aymağında Hişig Önder sumda bulunan bitig üç satırdan ibarettir.     

 

8. Gürbelcin Bitigi: 1929'da bulunan bitig Hugunu-han dağında, Gürbelcin bölgesindedir. Bir kaya üzerine yazılmış 3 satırdan ibarettir. Bu üç satırın her birinde Teŋri kulı bitidim yazmaktadır. Ercilasun Kâşgarlı'daki Kulbak maddesinden yola çıkarak Gürbelcin bitiginin "Kulbak'ın Bitigi"olduğunu söylemektedir.  

 

9. Somon-Tes Bitigi:  Tek satırdan oluşan bir bitigdir.  

 

10. Mutrın Temdeg Bitigi: Üzerinde kutlug yazan bakırdan bir mühürdür. 

 

İSLAMİYET ÖNCESİ

Göktürk Yazıtları