OSMANLI NESRİNDE AHLAK VE SİYASET KİTAPLARI, DİBACELER, RESMİ YAZILAR
Ahlâk ve Siyaset Kitapları
Ahlâk, toplum içinde bireylerin uymak zorunda oldukları davranış biçimleri ve kurallarıdır. İslâm’da ahlâk kuralları dinî esaslara dayandığı için, bu eserlerin kaynağı da Kuran, hadis ve “kelâm-ı kibar” adı verilen İslâm büyüklerinin özdeyişleridir. Bu edebî türdeki eserlerin bir kısmı yalnız ahlâk üzerinedir.

Siyaset-nâme adıyla bilinen bu eserler de çoğunlukla dinî kaynaklara ve tecrübelere dayanır. Bunlar genellikle adaletin öneminden, devlet idaresinden, yöneticilerin halkına ve bürokratlara karşı tutum ve davranışlarından bahsederler. Bazen aynı eserde hem ahlâk kaideleri hem de siyâset-name türünden bölümler olabilir. Ahlâk kitapları ve siyasetnâmeler çoğu zaman anlaşılır ve duru bir Türkçeyle yazılmıştır. Kınalı-zade Ali Çelebi(ö.1572)’nin Ahlâk-ı Alâî’si; Sinan Paşa (ö.1486)’nın siyaset ve ahlâk konulu Maârif-nâme’si ve Kara-çelebi-zâde Abdülaziz Efendi (ö.1658)’nin Ahlâk-ı Aziziye’si bu türün en tanınmış örnekleridir.

Resmî Yazılar
Padişahların sadrazam, kaptan paşa, vezirler, beylerbeyi, kadı gibi yüksek devlet memurlarına gönderdikleri biti, fermân, hüküm, buyrultu vb. adlar verilen emirler ile sadrazamların padişaha sundukları telhis adı verilen raporlara ve bu türden her çeşit resmî metinler bu gruba girer. I. Murad’ın Evranos Beğ’e gönderdiği berat; Kânûnî’nin Bâli Beğ’e gönderdiği hatt-ı hümâyûn; Sultan I. Ahmed Hân’ın adalet fermanı gibi güzel nesir örnekleri olan daha nice resmi yazı bulunmaktadır.
Dîvân Dibâceleri
Sağlığında şiirlerini bir araya getirerek divan tertip eden kimi şairler bu divanların başına genellikle mensur bir önsöz yazma ihtiyacı duymuşlardır. Bu önsözler için, “hutbe”, “mukaddime”, “takdim”, “ifadei meram”, “meram”, “medhal” vb. adlar kullanılmakla birlikte, daha çok “dibâce” adı kullanılmıştır. Bu dibacelerde divanın tertip sebebi ve isimlendirilmesi konu edildiği gibi, şiir ve şair de söz konusu edilir. Bu yönüyle bazı dibaceler, klasik şiirin poetikası hakkında önemli bilgileri içinde barındırmaktadır.

Süslü ve artistik bir üslûpla kaleme alınan bu dibaceler, içerik bakımından olduğu kadar dil bakımından da önem taşımaktadırlar.

Üç divanına dibace yazan Ali Şîr Nevâyî (ö.1502) Türkçe divan dibacesi yazan ilk yazar kabul edilmektedir. Anadolu’da ilk dibace yazan Ahmed Paşa (ö.1497)’dan sonra, Necâtî (ö.1509); Revânî (ö.1523), Lâmi’î (ö.1532), Fuzûlî (ö.1556) ve diğerleri gelmektedir. Bu dibaceler içinde Lami’î’nin ve Fuzûlî’nin dibaceleri şiir felsefesi açısından en önemlileridir.

DİVAN EDEBİYATI

Divan Şiiri

Divan Nesri

Genel Özellikler