MANİLERİN ÖZELLİKLERİ


Mani, ortak (anonim) halk edebiyatında, çoğunlukla hece ölçüsünün yedili kalıbıyla söylenen ve yine genellikle dört dizeden oluşan koşuk (şiir) biçimidir.

Uyak Düzeni: Çoğunlukla üçüncü dize serbest, birinci, ikinci ve üçüncü dizeler birbiriyle uyaklıdır. Bu uyak düzenini şöyle şematize edebiliriz:

________ a - Kar yağıyor inceden - a
________ a - Gül açılır goncadan - a
________ b - Ben yari kıskanırım - b
________ a - Yerdeki karıncadan - a

Manilerde birinci ve ikinci dizeler "dolgu" dizeleri olup verilmek istenen asıl ileti (mesaj), amaçlanan duygu ve düşünce son iki dizede söylenir.

Örnek:

Şu dağlar olmasaydı
Çiçeği solmasaydı
Ölüm Allah'ın emri
Ayrılık olmasaydı

Görüldüğü gibi, bu maniyi söylemedeki asıl amaç, ayrılık acısının ölüm acısından bile daha ağır olduğu düşüncesi ve bu düşüncenin insan ruhunda yarattığı, bir bakıma edilgen (pasif) karşı koyuş duygusunun dışavurumudur. İşte bu asıl amaç, son iki dizede toplanmıştır. İlk iki dize ise iç ahenk yaratmada kullanılmış "hazırlık" dizeleri, öteki adıyla "dolgu" dizeleridir. Asıl amacın son iki dizede yoğunlaştırılması, ayrıca söyleyişin vurucu gücünü arttırır ve etkisini güçlendirir.

Konu: Maniler çoğunlukla sevi (aşk), doğa, ayrılık, özlem gibi konuları içerirler.

Türleri:

A. Konularına ve kullanım alanlarına göre

1. Niyet, fal (yorum) manileri
2. Sevi (aşk) manileri
3. İş manileri
4. Bekçi ve davulcu manileri
5. Mektup manileri
6. Atışma manileri
7. Oyun manileri
B. Uyak ve dizelerine göre

1. Düz mani
2. Yedekli mani
3. Ayaklı (kesik) mani

Düz mani; maninin genel tanımında verdiğimiz dört dizeden ve "a/a/b/a" uyak düzeninden oluşan manilerdir.

Yedekli manide maninin sonuna, anlamı pekiştiren iki dize daha eklenir.

Örnek:

İlkbahara yaz derler
Güzel söze naz derler
Kime derdim söylesem
Bu dert sana az derler
Kendin ettin kendine
Yana yana gez derler

Görüldüğü gibi, son iki dizenin eklenmesiyle, uyak düzeni de
________ a
________ a
________ b
________ a
________ c
________ a
olarak değişmiştir.

Ayaklı (kesik) manide ise, maninin bütününde kullanılacak olan belirleyici "ayak" sözcüğü, birinci dizede söylenir ve asıl maniye ondan sonra geçilir. Bu manilerde uyaklar genellikle cinaslı (yazılışı aynı, anlamı ayrı sözleri birarada kullanma sanatı) olduğundan, bu türe "cinaslı mani" de denir.

Örnek:

Yaradan
Tabip anlar yaradan
Cümlenin ver muradın
Benim de ver yaradan.

Sonuç olarak; görüldüğü gibi maniler, bağımsız bir bütünlük içinde olup kısa ve yoğun
bir anlatıma, zengin bir içerik yüklerler. Yani bir başka deyişle, "yükte hafif pahada
ağır"dırlar.

HALK EDEBİYATI

Anonim Edebiyat

Âşık Edebiyatı

Tekke Şairleri