15. YÜZYILDA TARİH YAZICILIĞI

 Özellikle Fatih dönemiyle birlikte Osmanlı Devletinin yalnızca savaş meydanlarında değil sanat, edebiyat, tarih, dinî ve fennî bilimler, mimarî gibi alanlarda da kalıcı başarılara yönelmesi, tarih yazıcılığını da olumlu etkilemiştir. Bununla birlikte tarihî olaylarla ilgili olarak bu dönemde kaleme alınmış eserlerin temel olarak iki grupta incelenmesinde yarar vardır.   


Birinci grupta doğrudan tarihî kaynak olarak değerlendirilmesi mümkün olmayan; ancak tarihî olaylarla ilgili birtakım bilgileri barındıran dinî-destânî-tarihî eserler yer almaktadır. İkinci grupta ise asıl tarihî metinler olarak nitelendirilen ve doğrudan tarihî olaylarla ilgili kaynak olarak değerlendirilebilecek eserler bulunmaktadır.   


Doğrudan tarihî kaynak olarak değerlendirilmeleri mümkün olmayan; ancak İslâm dini uğruna yapılan savaşların destanî bir üslûpla anlatıldığı bazı menkıbelerle megazî veya fütûh da denen gazavâtnâmeler, birinci grupta zikredilebilir. Ayrıca bu yüzyılda sarayda Fatih’in etrafında gelişen olayları yazmakla görevlendirilmiş şehnâmeciler de bulunmaktaydı. Özellikle daha sağlam tarihî kaynakların bulunmadığı olaylar söz konusu olduğunda, aşağıda bir bölümüne örnek verilmiş olan bu tür eserler, araştırmacılar için tek bilgi kaynağı olarak değer kazanmaktadırlar.   


Kutbnâme (Firdevsî-i Rûmî): 3.500 beyitlik eser, Venediklilerin Midilli’ye saldırılarını anlatır.


Gazâvâtnâme (Sûzî Çelebi): 15.000 beyit civarında olduğu belirtilen eser, Mihaloğlu Ali Beyin Rumeli’deki mücadelelerini canlı bir anlatımla tasvir etmektedir.   


Gazâvât-ı Sultân Murâd (Gelibolulu Za‘îfî): 2.566 beyitlik eserde İkinci Murâd’ın seferleri ve yaptığı savaşlar, oldukça sade bir dille anlatılmaktadır.   


Fetihnâme-i Sultan Mehmed (Kıvâmî): İkinci Bâyezîd tarafından ısmarlanmış bu eser, mensur bölümleri olmakla birlikte şiir ağırlıklıdır. Fatih devrine ait tarihî olayları anlatır; ancak bu olayların tarihlerini vermez. Son üç bölümünde İkinci Bâyezîd dönemi olayları vardır.   


Feth-i İnebahtı ve Moton (Sinoplu Safâyî): 10.000 beyitlik eserde İkinci Bâyezîd döneminde Kemal Reis tarafından gerçekleştirilen İnebahtı ile Moton’un fethi anlatılmaktadır.   


Gazâvâtnâme (Sinoplu Safâyî): 1.000 beyitlik eserde, Kemal Reis’in gazaları anlatılmaktadır.   


Gazânâme-i Rûm (Kâşifî): 1.139 beyitlik Farsça eserde İkinci Murad’ın tahtı Fatih’e bırakması, Arnavutluk’un fethi, İkinci Kosova Savaşı ve Fatih’in düğünü gibi dönemin olayları anlatılmaktadır.   


Vekâyi‘nâme-i Bihiştî (=Târîh-i Sultân Cem) [Bihiştî Sinan Çelebi]: Eser, Sultan İkinci Bâyezîd ile kardeşi Şehzâde Cem arasında taht mücadelesi şeklinde gelişen olayları anlatmaktadır.   


Sultân İkinci Murâd’ın Fütûhâtına Dair Mesnevî (Seyfî): Eserin herhangi bir nüshası henüz gün ışığına çıkarılamamıştır.   


Bu arada 35 bölümden oluşan ve Hacı Bektaş-ı Velî’nin hayatı hakkında menkıbevî bir üslupla bilgi veren Menâkıb-ı Hacı Bektaş-ı Velî (Hızır bin İlyas=Uzun Firdevsî), Kemâl Ümmî Menâkıbnâmesi (Âşık Ahmed) ve Menâkıb-ı Şeyh Bedreddîn (Hâfız Halîl) de bu dönemde az çok tarihî bilgi içeren menkıbelere örnek olarak gösterilebilir.

KLASİK TÜRK (DİVAN) EDEBİYATI