Divan Edebiyatında Nazım Biçimleri ve Türleri

Cengiz Yıldırım
16 Kas 2025
5 dakikada okunur

Beyitlerle Yazılan Nazım Biçimleri

1. Gazel

Divan edebiyatının en yaygın kullanılan nazım biçimidir²⁷.
Beyit sayısı 5 ila 15 arasında değişir²⁸.
Kaynağı Arap şiiridir²⁹.
Nazım birimi beyittir³⁰.
Kafiye düzeni: $aa, ba, ca$ şeklindedir³¹.
Konular: Başta aşk, sevgi, güzellik gibi lirik konular olmak üzere felsefi, dinî ve öğretici konular işlenebilir³².
Konularına göre adları: âşıkâne, rindâne, şûhâne, hikemî³³.
Genellikle beyitleri arasında konu bütünlüğü yoktur, her beyitte farklı bir konu işlenebilir³⁴.
- Bütün beyitlerde aynı konu işleniyorsa yekâhenk, bütün beyitler aynı söyleyiş güzelliğindeyse yekavaz gazel adını alır³⁵.
Musammat Gazel: İç uyakların bulunduğu gazellere denir. Bu gazelleri oluşturan beyitler ortadan ikiye bölündüğünde $abab, cccb, dddb$ şeklinde dörtlükler oluşur³⁶.
Bölümleri:
- İlk beytine matla (doğuş yeri)³⁷.
- Son beytine makta (kesme yeri)³⁸.
- İlk beyitten sonraki beyte hüsnimatla (güzel başlangıç)³⁹.
- Son beyitten öncekine hüsnimakta (güzel bitiriş)⁴⁰.
- En güzel beyti ise beytülgazel ya da şah beyit⁴¹.
- Şair, mahlasını maktada ya da hüsnimaktada söyler⁴².
Önemli şairler: Fuzuli, Baki, Nedim, Necati, Şeyhülislam Yahya, Naili ve Şeyh Galip⁴³.

2. Kaside

Beyit sayısı genellikle 33 ila 99 arasındadır⁴⁵.
Birisini övmek ya da yermek için yazılır⁴⁶.
Kafiyelenişi gazeldeki gibidir: $aa, ba, ca, da...$⁴⁷.
Redifine göre (Su Kasidesi, Güneş Kasidesi) veya konularına göre (tevhit, münacat, naat, methiye) isimlendirilir⁴⁸.
Bölümleri:
- İlk beytine matla, son beytine makta⁴⁹.
- En güzel beytine beytülkasîd⁵⁰.
- Mahlas beytine taç beyit denir⁵¹.
- 1. Nesîb (Teşbîb): Kasidenin başlangıç bölümüdür. Bu bölümde, bir tabiat tasviri yapılır ya da sevgilinin güzellikleri anlatılır. İşlenen konulara göre adlandırılır (ıydiye, ramazaniye...)⁵².
- 2. Girizgâh: Bir beyitten oluşur. Asıl konuya giriş yapmak üzere söylenir⁵³.
- 3. Methiye: Kasidenin asıl bölümüdür. Allah, peygamber ya da kasidenin sunulduğu kişi abartılı ve sanatlı bir dille övülür⁵⁴.
- 4. Tegazzül: Her kasidede bulunmaz. Kasidenin içindeki gazeldir. Kasideyle aynı ölçüdedir ve 5-12 beyit arasında değişir⁵⁵.
- 5. Fahriye: Şairin kendini övdüğü bölümdür. Abartılı bir dil kullanılır⁵⁶.
- 6. Dua: Şairin, kaside yazdığı kişi için dua ettiği bölümdür⁵⁷.
En meşhur şairler: Ahmet Paşa, Baki, Fuzuli, Nef'i, Nedim⁵⁸.

3. Mesnevi

İran edebiyatından alınmıştır⁶⁰.
Her beytinin kendi arasında uyaklı olması yazma kolaylığı sağlar: $aa, bb, cc, dd, ee...$⁶¹.
Divan edebiyatının en uzun nazım şeklidir⁶². Beyit sayısı sınırsızdır, 25.000'e kadar çıkan mesneviler vardır⁶³.
Halk hikâyeleri, felsefi konular, aşk hikâyeleri, savaşlar, dinî konuların işlendiği mesnevi, romanın ve öykünün işlevini görmüştür⁶⁴.
Beyitler arasında anlamca bağlılık vardır⁶⁵.
Bölümleri: Dibace (ön söz), Tevhit (Allah'ın birliği), Münacat (Allah'a yalvarış), Naat (Hz. Muhammed'e övgü), Miraciye (Miraç olayı), Medhiçiharyârigüzîn (Dört halife/devrin büyüklerine övgü), Medhiye (Mesnevinin sunulacağı kişiye övgü), Sebebitelif (Yazılış nedeni), Ağâzıdâstan (Asıl konu), Hatime (Son söz)⁶⁶.
Hamse: Divan şiirinde beş mesneviden oluşan eserler grubuna denir⁶⁷.
Önemli Hamse şairleri: Ali Şir Nevai (ilk hamse sahibi), Mevlana, Fuzuli, Şeyhi, Taşlıcalı Yahya, Nabi ve Şeyh Galip⁶⁸.
İşlenen konulara göre örnekler:
- Aşk: Leyla ve Mecnun, Hüsrev ve Şirin, Yusuf ve Züleyha⁶⁹.
- Din ve Tasavvuf: Mesnevi (Mevlana), Mevlit (Vesiletü'n Necat - Süleyman Çelebi)⁷⁰.
- Öğretici: Kutadgu Bilig (Türkçe ilk mesnevi), Hayriyye (Nabi)⁷¹.
- Evlenme/Sünnet Töreni: Surname (Vehbi)⁷².
- Destan: Şehnâme (Firdevsi)⁷³.
- Eleştiri: Harnâme (Şeyhi)⁷⁴.

4. Müstezat

Gazelin özel biçimidir⁷⁶.
Konu bakımından gazelden farkı yoktur⁷⁷.
Sözcük anlamı "ziyadeleşmiş, artmış, çoğalmış"tır⁷⁸.
Uzun dizelere kısa bir dize eklenerek yazılır. İki kısa dize de eklenebilir⁷⁹.
Uzun mısralara eklenen kısa mısralara ziyade denir⁸⁰.
Matla (doğuş) beyti yoktur⁸¹.

5. Kıt'a

Genelde 2 beyitten oluşur. 12 beyte kadar yazılanlar da vardır⁸³.
Kafiye düzeni gazeldeki gibidir: $xa-xa$⁸⁴.
Beyitler arasında anlam bütünlüğü vardır⁸⁵.
Değişik konularda yazılır: önemli bir düşünce, hikmet, nükte, eleştiri⁸⁶.
Genellikle mahlas kullanılmaz⁸⁷.

Dörtlüklerle Yazılan Nazım Biçimleri

1. Rubai

İran edebiyatından alınmış nazım biçimidir⁹⁰.
Tek dörtlükten oluşur⁹¹.
Kafiye şeması: $aaxa$⁹².
Kendine özgü aruz ölçüleriyle yazılır⁹³.
Felsefi, tasavvufi, aşk gibi konuları özlü bir biçimde işleyen nazım biçimidir⁹⁴.
Halk şiirindeki maniye benzer⁹⁵.
Bu şiirlerde, az sözle çok şey söylemek esastır⁹⁶.
Rubailer genellikle mahlassız şiirlerdir⁹⁷.
Önemli şairler: Ömer Hayyam (en önemli şairi); Mevlana, Azmizade Haleti, Nabi, Nedim, Yahya Kemal Beyatlı ve Arif Nihat Asya⁹⁸.

2. Tuyuğ

Divan şiirine Türklerin kazandırdığı bir (millî) nazım biçimidir¹⁰⁰.
Halk şiirindeki maninin karşılığı da denebilir¹⁰¹.
Tek bir dörtlükten oluşur¹⁰².
Aruzun özel bir kalıbıyla yazılır¹⁰³.
Kafiye şeması rubaideki gibidir: $aaxa$¹⁰⁴.
Cinaslı uyak kullanılır¹⁰⁵.
Rubai'de işlenen konular tuyuğda da işlenir¹⁰⁶.
Önemli şairler: Kadı Burhaneddin, Nesimi ve Ali Şir Nevai (Daha çok Azerbaycan ve Çağatay edebiyatlarında rastlanır)¹⁰⁷.

3. Şarkı

Divan şiirine Türklerin kazandırdığı bir (millî) nazım şeklidir¹⁰⁹.
Aşk ve güzellik gibi lirik konularda yazılır¹¹⁰.
Bestelenmek üzere yazıldığı için bent sayısı azdır (Genellikle 3-5 arasındadır)¹¹¹.
Tekrarlanan dizelere nakarat denir¹¹².
Kafiye düzeni: $aAaA, aaaA, bbbA, cccA...$ (Büyük A'lar nakaratı gösterir)¹¹³.
Her bendin üçüncü dizesine miyan ya da miyanhane adı verilir¹¹⁴.
Nazım birimi ve kafiye şeması bakımından koşmaya benzer¹¹⁵.
Önemli şairler: Nedim, Enderunlu Vâsıf, Yahya Kemal Beyatlı¹¹⁶.

4. Murabba

Dörder dizelik bentlerden oluşan nazım biçimidir¹¹⁸.
Bent sayısı 3-7 arasında değişir¹¹⁹.
Aruzun her ölçüsüyle yazılabilir¹²⁰.
Özellikle felsefi konular ve aşk olmak üzere her konuda yazılabilir¹²¹.
Nazım biçimi: $aaaa, bbba, ccca$ ya da $bbba, ccca, ddda...$¹²².
Bazen dördüncü mısralar nakarat olabilir¹²³.
Önemli şairler: Namık Kemal, Nedim, Fuzuli¹²⁴.

Bentlerle Yazılan Nazım Biçimleri

1. Terkibibent

Bentlerle kurulan uzun bir nazım biçimidir¹²⁷.
En az 5, en fazla 10 bentten oluşur. Her bent 5 ila 10 beyit arasında değişir¹²⁸.
Genellikle dinî, felsefi ve sosyal yaşamla ilgili eleştiri ve önerilere yer verilir. Toplum aydınlatılmaya çalışılır¹²⁹.
Her bendin sonunda vasıta beyti denen bir beyit vardır¹³⁰.
Vasıta beyitleri her bendin sonunda değişir ve bunlar kendi aralarında uyaklanır¹³¹.
Ünlü şairler: Baki (Kanunî Mersiyesi), Bağdatlı Ruhi ve Ziya Paşa¹³².

2. Terciibent

Biçim ve uyak bakımından terkibibende benzese de konusu ve vasıta beyitleri yönüyle terkibibentten ayrılır¹³⁴.
Vasıta beyitleri her bendin sonunda aynen tekrarlanır¹³⁵.
Her bent, tercihane ve vasıta olmak üzere ikiye ayrılır¹³⁶.
Dinî konuların işlendiği terciibentte genellikle Allah'ın kudreti, evrenin sonsuzluğu, doğanın ve yaşamın karşıtlıkları gibi konular işlenir¹³⁷.
Terkibibentten daha zor yazılan bu nazım biçiminin en güzel örneğini Ziya Paşa vermiştir¹³⁸.